تحلیل بنیادی کزغال

شرکت زغال‌سنگ پروده طبس با نماد «کزغال»، بزرگ‌ترین تولیدکننده کنسانتره زغال‌سنگ کک‌شو در ایران و نخستین بهره‌بردار معدن تمام‌مکانیزه زیرزمینی زغال‌سنگ کشور است. فعالیت اصلی شرکت، استخراج زغال‌سنگ خام، فرآوری آن در کارخانه زغال‌شویی و تولید کنسانتره زغال‌سنگ کک‌شو برای تأمین خوراک صنعت کک‌سازی و فولاد کشور است.

منطقه عملیاتی شرکت در ناحیه پروده، در ۷۵ کیلومتری جنوب شهرستان طبس قرار دارد. این منطقه بخشی از حوضه زغال‌دار طبس است؛ حوضه‌ای با وسعت حدود ۳۰ هزار کیلومتر مربع که ذخایر زغال‌سنگ کک‌شو و حرارتی قابل‌توجهی را در خود جای داده است. براساس اطلاعات شرکت، حدود ۷۶ درصد ذخایر زغال‌سنگ ایران در پهنه زغالی طبس قرار دارد و ناحیه پروده، با وسعت تقریبی ۱۲۰۰ کیلومتر مربع، مهم‌ترین ناحیه زغال‌سنگ کک‌شوی این حوضه به شمار می‌رود.

کزغال علاوه بر جایگاه صنعتی خود، یکی از شرکت‌های مهم اقتصادی و اشتغال‌زای شهرستان طبس محسوب می‌شود. این شرکت حدود ۴۸ درصد تولید منطقه‌ای و ۲۹ درصد تولید زغال‌سنگ کشور را در اختیار دارد و بخش مهمی از خوراک موردنیاز واحدهای کک‌سازی، به‌ویژه ذوب‌آهن اصفهان، را تأمین می‌کند.

وب‌سایت رسمی شرکت زغال‌سنگ پروده طبس

پس از مطالعات انجام‌شده درباره امکان استخراج مکانیزه از ذخایر ناحیه پروده، فاز نخست طرح تجهیز معدن زغال‌سنگ طبس با هدف استخراج سالانه ۱.۵ میلیون تن زغال‌سنگ خام و تولید ۷۵۰ هزار تن کنسانتره اجرا شد.

شرکت زغال‌سنگ پروده طبس در سال ۱۳۸۶ به ثبت رسید و بهره‌برداری از معدن مکانیزه پروده یک را آغاز کرد. استخراج زیرزمینی در این معدن به روش «جبهه‌کار طولانی» یا لانگوال انجام می‌شود؛ روشی مکانیزه که امکان استخراج پیوسته زغال‌سنگ از لایه‌های زیرزمینی را فراهم می‌کند.

در سال ۱۳۹۳ بخش عمده سهام شرکت در چارچوب واگذاری‌های دولتی منتقل شد. در حال حاضر، کزغال از شرکت‌های فرعی شرکت سرمایه‌گذاری صدر تأمین یا تاصیکو است و کنترل‌کننده نهایی آن سازمان تأمین اجتماعی از طریق شستا محسوب می‌شود.

منطقه معدنی کزغال در ۷۵ کیلومتری جنوب شهرستان طبس و در ناحیه پروده قرار گرفته است.

براساس پروانه بهره‌برداری فعلی، ذخیره زمین‌شناسی محدوده زغالی در اختیار شرکت حدود ۶۳ میلیون تن برآورد شده است. باید توجه داشت که «ذخیره زمین‌شناسی» با «ذخیره قابل‌استخراج» تفاوت دارد؛ تمام ذخیره زمین‌شناسی الزاماً با شرایط فنی و اقتصادی موجود قابل برداشت نیست.

مزیت مکانی اصلی کزغال، قرارگرفتن معدن، کارخانه زغال‌شویی و زیرساخت‌های فرآوری در یک منطقه است. این مجاورت، فاصله حمل زغال‌سنگ خام تا کارخانه را کاهش می‌دهد و امکان مدیریت یکپارچه عملیات استخراج و فرآوری را فراهم می‌کند.

محصول اصلی شرکت، «کنسانتره زغال‌سنگ کک‌شو» است. زغال‌سنگ استخراج‌شده از معدن به‌صورت خام حاوی مواد معدنی ناخواسته، خاکستر و ناخالصی است و معمولاً نمی‌تواند مستقیماً در واحد کک‌سازی مصرف شود. به همین دلیل، زغال‌سنگ خام در کارخانه زغال‌شویی فرآوری می‌شود تا میزان ناخالصی و خاکستر آن کاهش یابد و محصولی با کیفیت مناسب‌تر برای تولید کک به دست آید.

کنسانتره زغال‌سنگ کک‌شو پس از انتقال به کارخانه کک‌سازی، در دمای بالا و در محیطی با اکسیژن محدود حرارت داده می‌شود و به کک متالورژی تبدیل می‌شود. کک در کوره بلند سه نقش مهم بر عهده دارد:

• سوخت و تأمین‌کننده حرارت کوره؛

• عامل احیای سنگ‌آهن و جداسازی اکسیژن از آن؛

• ایجاد استحکام و تخلخل مناسب در بستر مواد داخل کوره.

بنابراین محصول کزغال مستقیماً فولاد نیست، بلکه یکی از مواد اولیه راهبردی در مسیر تولید چدن و فولاد به روش کوره بلند است. انجمن جهانی فولاد نیز زغال‌سنگ کک‌شو را ماده اولیه تولید کک معرفی می‌کند و کک را سوخت و عامل اصلی احیای سنگ‌آهن در کوره بلند می‌داند.

زغال‌سنگ کک‌شو با زغال‌سنگ حرارتی تفاوت دارد. زغال‌سنگ حرارتی عمدتاً برای تولید انرژی و بخار مصرف می‌شود، اما ارزش زغال‌سنگ کک‌شو به ویژگی‌هایی وابسته است که امکان تبدیل آن به کک مقاوم و مناسب برای عملیات کوره بلند را فراهم می‌کند.

کنسانتره زغال‌سنگ کک‌شو

کنسانتره زغال‌سنگ کک‌شو محصول اصلی و منبع عمده درآمد کزغال است. این محصول در واحدهای کک‌سازی به کک متالورژی تبدیل و سپس در صنعت فولاد کوره بلند مصرف می‌شود.

کیفیت و ارزش اقتصادی کنسانتره به عواملی مانند درصد خاکستر، رطوبت، گوگرد، مواد فرار و ویژگی‌های کک‌شوندگی آن وابسته است. بنابراین مقدار فروش تنها عامل تعیین‌کننده درآمد شرکت نیست و مشخصات کیفی محصول نیز می‌تواند بر نرخ نهایی فروش اثر بگذارد.

کنسانتره ریزدانه زغال‌سنگ

کزغال در سال‌های اخیر تولید کنسانتره ریزدانه را نیز آغاز کرده است. این محصول از بازیابی بخش‌های ریزدانه موجود در جریان فرآوری و باطله‌های قابل‌بازیافت به دست می‌آید.

تولید این محصول دو مزیت دارد: نخست، بخشی از مواد معدنی که پیش‌تر ممکن بود به‌عنوان ضایعات فرآیند شناخته شود به محصول قابل‌فروش تبدیل می‌شود؛ دوم، بازیابی بیشتر ماده معدنی می‌تواند بازده کارخانه و ارزش اقتصادی زغال‌سنگ استخراج‌شده را افزایش دهد.

زغال‌سنگ حرارتی

زغال‌سنگ حرارتی هنوز محصول اصلی درآمدی کزغال محسوب نمی‌شود، اما شرکت با ورود به بلوک ۲ معدن کوچکعلی جنوبی، اقدامات اولیه برای حضور در زنجیره تولید و فروش این محصول را آغاز کرده است.

زغال‌سنگ حرارتی برخلاف زغال‌سنگ کک‌شو، عمدتاً به‌عنوان سوخت در صنایع و واحدهای تولید انرژی مصرف می‌شود. ورود به این حوزه می‌تواند در آینده باعث تنوع‌بخشی به محصولات و کاهش وابستگی شرکت به بازار کنسانتره کک‌شو شود؛ بااین‌حال، این طرح در مقطع فعلی باید یک برنامه توسعه‌ای تلقی شود، نه بخشی تثبیت‌شده از عملیات جاری شرکت.

زنجیره عملیاتی کزغال را می‌توان در پنج مرحله خلاصه کرد:

1. اکتشاف و آماده‌سازی معدن: شناسایی لایه‌های زغالی، انجام حفریات، ایجاد تونل‌ها و آماده‌سازی جبهه‌های استخراج.

2. استخراج زیرزمینی: استخراج مکانیزه زغال‌سنگ خام به روش لانگوال و استخراج از بخش‌های نیمه‌مکانیزه معدن.

3. تأمین تکمیلی زغال‌سنگ خام: خرید بخشی از زغال‌سنگ خام از شرکت‌ها و معادن هم‌جوار، برای استفاده از ظرفیت کارخانه و افزایش تولید کنسانتره.

4. فرآوری در کارخانه زغال‌شویی: جداسازی سنگ و ناخالصی، کاهش خاکستر و بازیابی ذرات قابل‌استفاده.

5. فروش کنسانتره: فروش محصول به واحدهای کک‌سازی و فولادی، از طریق قرارداد مستقیم یا عرضه در بورس انرژی.

بنابراین کزغال تنها یک شرکت استخراج‌کننده نیست. شرکت هم‌زمان در استخراج، خرید ماده معدنی، فرآوری و فروش کنسانتره فعالیت دارد و درآمد آن به عملکرد کل این زنجیره وابسته است.

مدل کسب‌وکار کزغال بر تبدیل ذخایر زغال‌سنگ کک‌شو به ماده اولیه قابل‌مصرف در صنعت فولاد استوار است. شرکت زغال‌سنگ خام را از معدن خود استخراج و بخشی را نیز از معادن هم‌جوار خریداری می‌کند. سپس با فرآوری زغال‌سنگ در کارخانه زغال‌شویی، کنسانتره دارای مشخصات کیفی مناسب تولید و آن را به مشتریان صنعتی می‌فروشد.

ارزش پیشنهادی شرکت

ارزش اصلی که کزغال برای مشتریان خود ایجاد می‌کند، تأمین داخلی و نسبتاً پایدار کنسانتره زغال‌سنگ کک‌شو است. این محصول برای کارخانه‌های کک‌سازی و فولادسازان دارای کوره بلند یک ماده اولیه ضروری محسوب می‌شود.

از آنجا که تولید داخلی کنسانتره پاسخ‌گوی کل تقاضای کشور نیست، محصول شرکت از بازار مصرف ساختاری برخوردار است. این کمبود، ریسک فروش‌نرفتن محصول را کاهش می‌دهد؛ هرچند به‌تنهایی تضمین‌کننده سودآوری نیست، زیرا نرخ فروش و هزینه استخراج نیز اهمیت زیادی دارند.

مشتریان شرکت

مشتریان اصلی کزغال، شرکت‌های کک‌سازی و واحدهای فولادی فعال بر پایه کوره بلند هستند. ذوب‌آهن اصفهان مهم‌ترین مشتری محصول شرکت محسوب می‌شود و بخش قابل‌توجهی از فروش کزغال به این مجموعه اختصاص دارد.

شرکت برای کاهش تمرکز فروش، عرضه محصول به مشتریان دیگر و فروش در بورس انرژی را توسعه داده است. براساس گزارش مدیریت، در سال ۱۴۰۴ حدود ۴۳٬۵۰۰ تن محصول از طریق بورس انرژی به فروش رسید.

نرخ فروش داخلی کنسانتره زغال‌سنگ کک‌شو براساس ضریبی از قیمت شمش فولاد خوزستان در بورس کالا و با اعمال ضرایب کیفی تعیین می‌شود. در گزارش سه‌ماهه ۱۴۰۵، مبنای اصلی قیمت‌گذاری حدود ۳۰ درصد قیمت شمش فولاد خوزستان اعلام شده است.

در نتیجه، درآمد کزغال فقط به مقدار تولید و فروش وابسته نیست. تغییر قیمت شمش فولاد، ضرایب قیمت‌گذاری زغال‌سنگ و کیفیت محصول نیز بر نرخ فروش اثر می‌گذارند.

این سازوکار باعث می‌شود کزغال از افزایش قیمت شمش فولاد منتفع شود، اما شرکت کنترل مستقیمی بر نرخ مبنا ندارد. چنانچه قیمت شمش تحت محدودیت‌های بازار یا سیاست‌های تنظیمی قرار گیرد، نرخ فروش زغال‌سنگ نیز تحت‌تأثیر قرار می‌گیرد.

ساختار درآمد

منبع اصلی درآمد شرکت فروش کنسانتره زغال‌سنگ در بازار داخلی است. صادرات هنوز سهم تثبیت‌شده‌ای از درآمد کزغال ندارد، اما شرکت اقداماتی برای احیای بازار صادراتی انجام داده است.

براساس گزارش مدیریت، فروش آزمایشی هزار تن زغال‌سنگ حرارتی به خریدار خارجی در دست اجرا بوده و شرکت برای ۹ماهه پایانی سال ۱۴۰۵ صادرات ۸۰ هزار تن کنسانتره را در مفروضات خود در نظر گرفته است. از آنجا که این مقدار یک برنامه و برآورد مدیریتی است، نباید پیش از تحقق در عملکرد واقعی به‌عنوان درآمد قطعی در نظر گرفته شود.

بخش مهم هزینه‌های کزغال شامل موارد زیر است:

• حقوق و مزایای کارکنان و نیروهای پیمانکاری؛

• خرید زغال‌سنگ خام از معادن هم‌جوار؛

• قطعات و تجهیزات استخراج مکانیزه؛

• تعمیر و نگهداری ماشین‌آلات و تجهیزات زیرزمینی؛

• انرژی، مواد مصرفی، نگهدارنده‌های تونل و تجهیزات ایمنی؛

• هزینه‌های حمل و آماده‌سازی محصول؛

• حق انتفاع، حقوق دولتی و سایر تعهدات مرتبط با بهره‌برداری معدنی؛

• هزینه مالی تأمین سرمایه در گردش و طرح‌های توسعه.

فعالیت زیرزمینی زغال‌سنگ به تجهیزات تخصصی، نگهداری مستمر و الزامات ایمنی گسترده نیاز دارد. به همین دلیل، توقف تجهیزات، افزایش عمق معدن یا اختلال در تأمین قطعات می‌تواند علاوه بر کاهش تولید، هزینه استخراج هر تن زغال‌سنگ را نیز افزایش دهد.

مهم‌ترین مزیت‌های شرکت عبارت‌اند از:

• جایگاه نخست تولید کنسانتره زغال‌سنگ در کشور؛

• دسترسی به ذخایر زغال‌سنگ کک‌شو در مهم‌ترین پهنه زغالی ایران؛

• تجربه طولانی در معدن‌کاری مکانیزه زیرزمینی؛

• برخورداری از تجهیزات استخراج لانگوال؛

• استقرار کارخانه زغال‌شویی در مجاورت معدن؛

• وجود بازار داخلی با تقاضای بیشتر از تولید کشور؛

• ارتباط تجاری تثبیت‌شده با مصرف‌کنندگان بزرگ صنعت کک و فولاد؛

• امکان خرید زغال‌سنگ خام از معادن هم‌جوار و تبدیل آن به کنسانتره؛

• توانایی بازیابی ریزدانه‌ها و افزایش بازده ماده معدنی؛

• برخورداری از طرح‌های توسعه برای افزایش ذخیره و ظرفیت تولید.

وب‌سایت شرکت اعلام کرده است که تا پایان سال ۱۴۰۳، کزغال طی حدود ۱۷ سال معدن‌کاری مکانیزه، نزدیک به ۸۱٬۵۰۰ متر حفریات زیرزمینی انجام داده و استخراج ۹ کارگاه لانگوال را با موفقیت به پایان رسانده است. در این مدت، حدود ۱۵.۵ میلیون تن زغال‌سنگ خام استخراج و بیش از ۷.۱۸ میلیون تن کنسانتره تولید شده است.

خرید مجموعه دوم استخراج لانگوال

خرید و راه‌اندازی مجموعه دوم تجهیزات استخراج لانگوال یکی از مهم‌ترین برنامه‌های توسعه کزغال است. این طرح با هدف افزایش ظرفیت استخراج، کاهش توقف تولید هنگام تعمیرات اساسی مجموعه فعلی و بهبود ایمنی عملیات اجرا می‌شود.

شرکت انتظار دارد راه‌اندازی مجموعه دوم، ظرفیت تولید کنسانتره را حدود ۲۰۸ هزار تن افزایش دهد. بااین‌حال، در گزارش سه‌ماهه منتهی به خرداد ۱۴۰۵، این پروژه هنوز در مرحله آغازین قرار داشته و برای بهره‌برداری در پایان سال ۱۴۰۷ برنامه‌ریزی شده است.

توسعه بلوک ۶ پروده ۴

پروژه اکتشاف تکمیلی، طراحی، تجهیز و آماده‌سازی بلوک ۶ معدن پروده ۴ از طرح‌های راهبردی شرکت است. وب‌سایت کزغال ذخیره این محدوده را حدود ۷۸ میلیون تن اعلام کرده و هدف پروژه را استخراج سالانه ۵۰۰ هزار تن زغال‌سنگ خام و تولید ۴۰۰ هزار تن کنسانتره عنوان می‌کند.

این پروژه در صورت تکمیل می‌تواند ذخایر قابل‌استفاده، عمر فعالیت و ظرفیت تولید شرکت را به‌طور معناداری افزایش دهد. بااین‌حال، پروژه هنوز در مرحله توسعه قرار دارد و تکمیل آن به تأمین مالی، پیشرفت عملیات اکتشافی و آماده‌سازی زیرزمینی وابسته است.

ریسک تک‌مشتری

تمرکز بخش عمده فروش بر ذوب‌آهن اصفهان، قدرت چانه‌زنی شرکت را محدود می‌کند و می‌تواند وصول مطالبات و جریان نقدی را به وضعیت مالی و سیاست خرید این مشتری وابسته سازد. توسعه بورس انرژی، جذب مشتریان جدید و صادرات، راهکارهای اصلی کاهش این ریسک هستند.

ریسک قیمت‌گذاری

قیمت کنسانتره به قیمت شمش فولاد خوزستان و ضرایب تعیین‌شده برای زغال‌سنگ وابسته است. بنابراین ممکن است افزایش هزینه‌های استخراج با تأخیر یا به‌طور کامل در نرخ فروش منعکس نشود.

ریسک عملیات زیرزمینی

افزایش عمق معدن، وجود گاز متان، شرایط زمین‌شناسی، آب‌های زیرزمینی و ضرورت پایدارسازی تونل‌ها از مهم‌ترین ریسک‌های عملیاتی شرکت هستند. وقوع حادثه یا توقف یک جبهه استخراج می‌تواند تولید را برای مدت قابل‌توجهی مختل کند.

کزغال بزرگ‌ترین تولیدکننده کنسانتره زغال‌سنگ کشور و یکی از تأمین‌کنندگان راهبردی زنجیره کک و فولاد ایران است. شرکت با استخراج مکانیزه زغال‌سنگ خام، خرید بخشی از ماده معدنی از معادن هم‌جوار، فرآوری در کارخانه زغال‌شویی و فروش کنسانتره به صنایع کک‌سازی و فولادی درآمد کسب می‌کند.

مهم‌ترین نقطه قوت کزغال، دسترسی به ذخایر مهم زغال‌سنگ کک‌شو، تجربه معدن‌کاری مکانیزه و حضور در بازاری است که تولید داخلی آن کمتر از تقاضای مصرف‌کنندگان است. در مقابل، تمرکز فروش بر یک مشتری بزرگ، وابستگی نرخ فروش به قیمت شمش فولاد، هزینه بالای عملیات زیرزمینی و ریسک توقف تجهیزات از مهم‌ترین محدودیت‌های مدل کسب‌وکار شرکت هستند.