دارایی ثابت پس از خرید چگونه در طول زمان اندازه‌گیری و در صورت وضعیت مالی گزارش می‌شود؟
دارایی ثابت مشهود، دارایی‌ای است که برای استفاده در تولید یا عرضه کالا و خدمات، اجاره به دیگران یا مقاصد اداری نگهداری می‌شود و انتظار می‌رود بیش از یک دوره مالی مورد استفاده قرار گیرد.
بنابراین دو ویژگی اصلی اهمیت دارد: هدف نگهداری دارایی، استفاده در فعالیت واحد تجاری است و انتظار می‌رود منافع آن فقط به یک دوره مالی محدود نباشد.
هدف نگهداری | استفاده در تولید یا عرضه کالا و خدمات، اجاره به دیگران یا مقاصد اداری |
|---|---|
دوره استفاده | انتظار استفاده بیش از یک دوره مالی |
در نسخه قبلی، عمر مفید فقط به‌عنوان «مدت زمانی که انتظار می‌رود دارایی مورد استفاده واحد تجاری قرار گیرد» تعریف شده بود. این تعریف ناقص بود.
طبق استاندارد حسابداری ۱۱، عمر مفید می‌تواند به یکی از دو شکل بیان شود: نخست، مدت زمانی که انتظار می‌رود دارایی مورد استفاده واحد تجاری قرار گیرد؛ و دوم، تعداد تولید یا واحدهای مقداری مشابهی که انتظار می‌رود در فرایند استفاده از دارایی تحصیل شود.
زمان | مثلاً تعداد سال‌های مورد انتظار استفاده |
|---|---|
مقدار تولید یا کارکرد | مثلاً تعداد واحد تولید، ساعت کار یا ظرفیت مصرف‌شونده |
به همین دلیل، عمر مفید با «عمر فیزیکی» دارایی لزوماً یکسان نیست. ممکن است یک ماشین از نظر فنی هنوز قابل استفاده باشد، اما شرکت انتظار داشته باشد فقط تا زمانی مشخص یا تا سطح مشخصی از تولید از آن استفاده کند.
استهلاک بر کل بهای دارایی اعمال نمی‌شود، بلکه بر «مبلغ استهلاک‌پذیر» اعمال می‌شود. طبق استاندارد ۱۱، مبلغ استهلاک‌پذیر برابر است با بهای تمام‌شده دارایی یا سایر مبالغ جایگزین بهای تمام‌شده، پس از کسر ارزش باقیمانده آن.
مبلغ استهلاک‌پذیر = بهای تمام‌شده یا مبلغ جایگزین آن − ارزش باقیمانده
ارزش باقیمانده مبلغ برآوردی است که واحد تجاری در حال حاضر می‌تواند از واگذاری دارایی، پس از کسر مخارج برآوردی واگذاری، به دست آورد؛ با این فرض که دارایی اکنون در سن و وضعیتی قرار داشته باشد که در پایان عمر مفید آن انتظار می‌رود.
بنابراین اگر بخشی از ارزش دارایی انتظار می‌رود در پایان عمر مفید باقی بماند، آن بخش در محاسبه مبلغ استهلاک‌پذیر کسر می‌شود.
استهلاک، تخصیص سیستماتیک مبلغ استهلاک‌پذیر یک دارایی طی عمر مفید آن است. واژه «سیستماتیک» مهم است: استهلاک یک کاهش تصادفی یا صرفاً برآورد افت قیمت بازار نیست؛ بلکه فرآیندی حسابداری برای تخصیص مبلغ استهلاک‌پذیر در دوره‌هایی است که منافع اقتصادی دارایی مصرف می‌شود.
روش استهلاک باید الگوی مصرف منافع اقتصادی آتی مورد انتظار دارایی را منعکس کند. در عمل، روش‌هایی مانند خط مستقیم، نزولی یا تعداد تولید/کارکرد می‌توانند بسته به الگوی مصرف دارایی مناسب باشند.
استهلاک دارایی زمانی آغاز می‌شود که دارایی آماده بهره‌برداری باشد؛ یعنی زمانی که در مکان و شرایط لازم برای استفاده مورد نظر مدیریت قرار گرفته باشد. بنابراین صرف خرید یا پرداخت وجه، بدون آماده بودن دارایی برای استفاده، به‌تنهایی آغاز استهلاک را تعیین نمی‌کند.
همچنین روش استهلاک، عمر مفید و ارزش باقیمانده باید در پایان هر سال مالی بازنگری شوند و اگر انتظارات نسبت به قبل تغییر کرده باشد، آثار آن به‌عنوان تغییر در برآورد حسابداری در دوره جاری و دوره‌های آتی منعکس می‌شود.
مبلغ دفتری، مبلغی است که دارایی پس از کسر استهلاک انباشته و زیان کاهش ارزش انباشته، در صورت وضعیت مالی با آن منعکس می‌شود.
مبلغ دفتری = مبلغ ثبت‌شده دارایی − استهلاک انباشته − زیان کاهش ارزش انباشته
در نتیجه، مبلغ دفتری با بهای اولیه خرید یکسان نیست. حتی در مدل بهای تمام‌شده، با گذشت زمان و شناسایی استهلاک یا کاهش ارزش، مبلغ دفتری تغییر می‌کند.
فرض کنید یک شرکت دستگاهی را به مبلغ ۱۲۰ میلیارد ریال تحصیل کرده است. ارزش باقیمانده برآوردی آن ۲۰ میلیارد ریال و عمر مفید برآوردی آن ۵ سال است. برای ساده‌سازی فرض می‌کنیم الگوی مصرف منافع اقتصادی یکنواخت است و روش خط مستقیم مناسب تشخیص داده شده است.
مبلغ استهلاک‌پذیر برابر ۱۰۰ میلیارد ریال است و استهلاک سالانه در روش خط مستقیم ۲۰ میلیارد ریال خواهد بود. پس از دو سال، استهلاک انباشته به ۴۰ میلیارد ریال می‌رسد و پیش از در نظر گرفتن کاهش ارزش، مبلغ دفتری ۸۰ میلیارد ریال است.
بهای تمام‌شده | ۱۲۰ میلیارد ریال |
|---|---|
ارزش باقیمانده | ۲۰ میلیارد ریال |
مبلغ استهلاک‌پذیر | ۱۰۰ میلیارد ریال |
استهلاک سالانه | ۲۰ میلیارد ریال |
استهلاک انباشته پس از دو سال | ۴۰ میلیارد ریال |
مبلغ دفتری پیش از کاهش ارزش | ۸۰ میلیارد ریال |
در نسخه قبلی مقاله از «مبلغ بازیافتنی» نام برده شده بود، اما تعریف آن ارائه نشده بود. طبق استاندارد حسابداری ۳۲، مبلغ بازیافتنی یک دارایی برابر است با هر کدام که بیشتر باشد: خالص ارزش فروش یا ارزش اقتصادی.
مبلغ بازیافتنی = بیشترِ خالص ارزش فروش و ارزش اقتصادی
خالص ارزش فروش بر مبلغ حاصل از فروش پس از کسر مخارج مربوط به فروش تمرکز دارد؛ ارزش اقتصادی نیز ارزش فعلی خالص جریان‌های نقدی آتی ناشی از استفاده مستمر از دارایی و واگذاری نهایی آن است.
اگر مبلغ دفتری دارایی از مبلغ بازیافتنی آن بیشتر باشد، دارایی بیش از مبلغ قابل بازیافت خود گزارش شده است و باید زیان کاهش ارزش شناسایی شود. مبلغ زیان کاهش ارزش برابر با تفاوت مبلغ دفتری و مبلغ بازیافتنی است.
زیان کاهش ارزش = مبلغ دفتری − مبلغ بازیافتنی (در صورتی که مبلغ دفتری بیشتر باشد)
در مثال قبل، مبلغ دفتری دستگاه پس از دو سال ۸۰ میلیارد ریال بود. فرض کنید در پایان سال دوم نشانه‌هایی از کاهش ارزش وجود دارد و مبلغ بازیافتنی دستگاه ۶۸ میلیارد ریال برآورد می‌شود.
چون مبلغ دفتری ۱۲ میلیارد ریال بیشتر از مبلغ بازیافتنی است، ۱۲ میلیارد ریال زیان کاهش ارزش شناسایی می‌شود و مبلغ دفتری دارایی به ۶۸ میلیارد ریال کاهش می‌یابد.
مبلغ دفتری قبل از آزمون کاهش ارزش | ۸۰ میلیارد ریال |
|---|---|
مبلغ بازیافتنی | ۶۸ میلیارد ریال |
زیان کاهش ارزش | ۱۲ میلیارد ریال |
مبلغ دفتری پس از کاهش ارزش | ۶۸ میلیارد ریال |
هر دو می‌توانند مبلغ دفتری دارایی را کاهش دهند، اما منشأ و منطق آنها متفاوت است. استهلاک، تخصیص سیستماتیک مبلغ استهلاک‌پذیر در طول عمر مفید است. کاهش ارزش زمانی مطرح می‌شود که مبلغ دفتری از مبلغ بازیافتنی بیشتر باشد.
استهلاک | مصرف سیستماتیک مبلغ استهلاک‌پذیر طی عمر مفید | از طریق استهلاک انباشته مبلغ دفتری را کاهش می‌دهد |
|---|---|---|
کاهش ارزش | بیشتر بودن مبلغ دفتری از مبلغ بازیافتنی | دارایی را تا مبلغ بازیافتنی کاهش می‌دهد |
برگشت کاهش ارزش | افزایش مبلغ بازیافتنی در دوره‌های بعد با رعایت محدودیت‌های استاندارد | می‌تواند بخشی از زیان کاهش ارزش قبلی را برای دارایی‌های واجد شرایط برگشت دهد |
پس از شناسایی زیان کاهش ارزش، استهلاک دوره‌های آتی باید بر اساس مبلغ دفتری جدید دارایی، ارزش باقیمانده آن در صورت وجود و عمر مفید باقیمانده محاسبه شود. به بیان دیگر، کاهش ارزش فقط یک ثبت جداگانه نیست؛ می‌تواند مبنای استهلاک دوره‌های بعد را نیز تغییر دهد.
استاندارد ۳۲ فقط به شناسایی کاهش ارزش نمی‌پردازد؛ واحد تجاری باید در دوره‌های بعد نیز بررسی کند که آیا شواهدی از برگشت تمام یا بخشی از زیان کاهش ارزش قبلی وجود دارد یا خیر. اگر مبلغ بازیافتنی افزایش یافته باشد، برای دارایی‌های واجد شرایط امکان برگشت زیان کاهش ارزش وجود دارد، مشروط به رعایت محدودیت‌های استاندارد.
این موضوع با «برگشت استهلاک» تفاوت دارد. استهلاک گذشته به دلیل تغییر شرایط بازار معکوس نمی‌شود؛ بحث برگشت مربوط به زیان کاهش ارزش شناسایی‌شده در دوره‌های قبل است.
دارایی ثابت مشهود | دارایی برای چه هدفی و چه مدتی استفاده می‌شود؟ | دامنه دارایی مورد بحث را مشخص می‌کند |
|---|---|---|
عمر مفید | زمان یا میزان تولید/کارکرد مورد انتظار چقدر است؟ | دوره یا مبنای تخصیص استهلاک را تعیین می‌کند |
ارزش باقیمانده | در وضعیت متصور پایان عمر مفید چه مبلغی باقی می‌ماند؟ | از مبلغ استهلاک‌پذیر کسر می‌شود |
مبلغ استهلاک‌پذیر | چه مقدار از دارایی باید در طول عمر مفید تخصیص یابد؟ | مبنای محاسبه استهلاک است |
استهلاک | این مبلغ چگونه طی عمر مفید تخصیص می‌یابد؟ | مبلغ دفتری را طی زمان کاهش می‌دهد |
مبلغ بازیافتنی | از فروش یا استفاده، حداکثر چه مبلغی قابل بازیافت است؟ | مبنای آزمون کاهش ارزش است |
مبلغ دفتری | دارایی اکنون با چه مبلغی گزارش شده است؟ | رقم منعکس‌شده در صورت وضعیت مالی |
عمر مفید بر مبنای زمان است یا کارکرد/تولید؟ | برای درک مبنای مصرف منافع اقتصادی |
|---|---|
ارزش باقیمانده چقدر برآورد شده است؟ | برای فهم مبلغ استهلاک‌پذیر |
روش استهلاک با الگوی مصرف منافع اقتصادی سازگار است؟ | برای ارزیابی منطقی بودن هزینه استهلاک |
آیا عمر مفید، روش و ارزش باقیمانده بازنگری شده‌اند؟ | برای تشخیص تغییرات برآوردی |
آیا نشانه‌ای از کاهش ارزش وجود دارد؟ | برای ارزیابی کفایت مبلغ دفتری |
مبلغ بازیافتنی از چه اجزایی به دست آمده است؟ | برای فهم مبنای آزمون کاهش ارزش |
نظر خود را درباره این مقاله با دیگر کاربران به اشتراک بگذارید.
