درک ترازنامه – ارزش‌گذاری دارایی‌ها در صورت‌های مالی

مبنای اندازه‌گیری قاعده‌ای است که تعیین می‌کند یک دارایی یا بدهی با چه مبلغی در صورت‌های مالی منعکس شود. بعضی مبانی بر اطلاعات معامله گذشته تکیه دارند و بعضی دیگر از اطلاعات به‌روز تاریخ گزارشگری استفاده می‌کنند.

در آموزش حسابداری گاهی از دو نگاه کلی «بهای تمام‌شده تاریخی» و «ارزش‌های جاری» صحبت می‌شود. این تفکیک برای فهم موضوع مفید است، اما باید توجه داشت که «ارزش جاری» یک عدد واحد نیست و ارزش منصفانه، ارزش اقتصادی، خالص ارزش فروش و هزینه جاری جایگزینی مفاهیم متفاوتی‌اند.

بهای تمام‌شده معمولاً از مبلغ وجه نقد یا معادل نقد پرداخت‌شده و سایر مابه‌ازاهای واگذارشده برای تحصیل یا ساخت دارایی آغاز می‌شود. بسته به استاندارد مربوط، مخارج دیگری که مستقیماً قابل انتساب‌اند نیز ممکن است در بهای دارایی منظور شوند.

برای نمونه، در دارایی ثابت مشهود، بهای تمام‌شده شامل قیمت خرید و مخارج لازم برای رساندن دارایی به وضعیت قابل بهره‌برداری است و در شرایط مقرر، برخی مخارج تأمین مالی نیز می‌توانند طبق استاندارد مربوط در بهای دارایی منظور شوند.

یک نکته مهم این است که بهای معامله در تاریخ تحصیل لزوماً در همه شرایط مساوی ارزش منصفانه نیست. در بسیاری از معاملات عادی ممکن است این دو عدد به هم نزدیک باشند، اما نمی‌توان برابری آنها را یک قاعده همیشگی دانست.

عبارت «بهای تمام‌شده تاریخی» نباید این تصور را ایجاد کند که مبلغ گزارش‌شده یک دارایی برای همیشه همان عدد روز خرید است. بسته به نوع دارایی و استاندارد مربوط، مبلغ دفتری پس از شناخت اولیه ممکن است بابت استهلاک، کاهش ارزش، تجدید ارزیابی یا سایر الزامات حسابداری تغییر کند.

برای مثال، دارایی ثابت مشهود در روش بهای تمام‌شده پس از شناخت، به بهای تمام‌شده پس از کسر استهلاک انباشته و کاهش ارزش انباشته گزارش می‌شود. در صورت انتخاب روش تجدید ارزیابی برای یک طبقه دارایی و احراز شرایط مربوط، مبلغ گزارش‌شده می‌تواند بر مبنای مبلغ تجدید ارزیابی قرار گیرد.

تعریف قدیمی ارزش منصفانه در برخی منابع، از «مبلغ مورد توافق خریدار و فروشنده آگاه و مایل» سخن می‌گفت. در استاندارد حسابداری شماره ۴۲، تعریف دقیق‌تر و امروزی است: ارزش منصفانه قیمتی است که بابت فروش یک دارایی یا انتقال یک بدهی، در معامله‌ای نظام‌مند بین فعالان بازار و در تاریخ اندازه‌گیری، قابل دریافت یا قابل پرداخت خواهد بود.

بنابراین ارزش منصفانه یک «قیمت خروجی» و یک اندازه‌گیری مبتنی بر بازار است. هدف این نیست که شرکت بگوید خودِ آن دارایی برایش چه مقدار ارزش دارد؛ بلکه باید مفروضات فعالان بازار در شرایط جاری بازار در نظر گرفته شود.

اگر قیمت مستقیم و قابل مشاهده برای دارایی در دسترس نباشد، ارزش منصفانه می‌تواند با تکنیک‌های ارزشیابی برآورد شود. در این حالت باید تا حد ممکن از داده‌های قابل مشاهده بازار استفاده و اتکا به داده‌های غیرقابل مشاهده محدود شود.

ارزش اقتصادی بر جریان‌های نقدی آینده‌ای تمرکز دارد که انتظار می‌رود از استفاده مستمر دارایی و در نهایت از واگذاری آن حاصل شود. این جریان‌ها به ارزش فعلی تبدیل می‌شوند.

این مفهوم با ارزش منصفانه تفاوت مهمی دارد. ارزش منصفانه مبتنی بر دیدگاه فعالان بازار است، اما ارزش اقتصادی به منافع مورد انتظار واحد تجاری از استفاده از دارایی مربوط می‌شود. به همین دلیل ممکن است ارزش اقتصادی یک دارایی با ارزش منصفانه آن یکسان نباشد.

ارزش باقیمانده مبلغ برآوردی است که واحد تجاری در حال حاضر می‌تواند از واگذاری دارایی، پس از کسر مخارج برآوردی واگذاری، به دست آورد؛ با این فرض که دارایی هم‌اکنون در سن و وضعیتی قرار داشته باشد که در پایان عمر مفید آن انتظار می‌رود.

پس ارزش باقیمانده با قیمت فروش فعلی دارایی موجود یکسان نیست. نقطه مرجع آن، وضعیت متصور دارایی در پایان عمر مفید است.

بهای جایگزینی مستهلک‌شده از هزینه تهیه یک دارایی نو با توان خدمت‌دهی مشابه آغاز می‌شود و سپس اثر استفاده و استهلاک دارایی موجود را در نظر می‌گیرد.

این مفهوم نشان می‌دهد هزینه خرید یک دارایی نو را نمی‌توان بدون تعدیل به یک دارایی چندسال‌کارکرده نسبت داد. با این حال، وجود چنین مفهومی به این معنا نیست که هر دارایی در صورت‌های مالی الزاماً با بهای جایگزینی مستهلک‌شده گزارش می‌شود؛ مبنای گزارش باید از استاندارد مربوط استخراج شود.

خالص ارزش فروش بر مبلغی تمرکز دارد که از فروش دارایی در شرایط عادی، پس از کسر هزینه‌های مرتبط با فروش، برای واحد تجاری باقی می‌ماند.

بنابراین «قیمت فروش»، «ارزش منصفانه» و «خالص ارزش فروش» را نباید مترادف فرض کرد. هر یک تعریف و کاربرد خاص خود را دارد.

به مثال دستگاه بسته‌بندی برگردیم. بهای خرید تاریخی ۴۸ میلیارد ریال، هزینه یک دارایی نو مشابه ۷۲ میلیارد ریال و برآورد قیمت فروش جاری ۵۹ میلیارد ریال است.

هیچ‌یک از این ارقام به‌تنهایی «عدد درست» برای ترازنامه نیست. ابتدا باید بدانیم استاندارد حسابداری مربوط چه مبنایی را برای آن دارایی و در آن شرایط مقرر کرده است. اگر دارایی ثابت مشهود باشد، شناخت اولیه معمولاً بر مبنای بهای تمام‌شده است و پس از آن، رویه بهای تمام‌شده یا - با رعایت شرایط استاندارد - تجدید ارزیابی می‌تواند مطرح باشد.

همچنین اگر رقم ۵۹ میلیارد ریال از یک بازار و معامله نظام‌مند بین فعالان بازار در تاریخ اندازه‌گیری به دست آمده باشد، می‌تواند با مفهوم ارزش منصفانه ارتباط داشته باشد. اگر صرفاً برآورد مدیریت از فروش فوری یا معامله‌ای غیرعادی باشد، نمی‌توان بدون بررسی بیشتر آن را ارزش منصفانه نامید.