آموزشبنیادی

درک ترازنامه – درآمد سرمایه‌گذاری، سود و زیان واگذاری و تغییرات ارزش منصفانه

هر افزایش ارزش یا دریافت نقدی چه زمانی و با چه عنوانی بر سود دوره اثر می‌گذارد؟

نشان بونیبوگروه نویسندگان:بونیبو
نویسنده:امیرحسین احمدی‌نیا
انتشار:۱۴۰۵/۰۸/۱۶
حدود 10 دقیقه مطالعه
درک ترازنامه – درآمد سرمایه‌گذاری، سود و زیان واگذاری و تغییرات ارزش منصفانه
تصویر جلد مقاله درک ترازنامه – درآمد سرمایه‌گذاری، سود و زیان واگذاری و تغییرات ارزش منصفانه

در تحلیل سرمایه‌گذاری‌ها، سه رویداد متفاوت اغلب با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند: دریافت بازده از نگهداری سرمایه‌گذاری، تغییر ارزش سرمایه‌گذاری پیش از فروش، و سود یا زیان ناشی از واگذاری آن. هر سه می‌توانند بر عملکرد مالی شرکت اثر بگذارند، اما ماهیت حسابداری آنها یکسان نیست.

در نسخه قدیمی این مقاله، دریافت وجه نقد از سرمایه‌گذاری را به‌طور ساده «سود تحقق‌یافته» نامیده بودیم و تغییر قیمت پیش از فروش را «سود تحقق‌نیافته». این تقسیم‌بندی برای توضیح شهودی تفاوت فروش و عدم فروش مفید است، اما برای گزارشگری مالی امروز کافی نیست. ممکن است تغییر ارزش یک سرمایه‌گذاری هنوز از طریق فروش تحقق نیافته باشد، ولی طبق استاندارد حسابداری در سود و زیان دوره شناسایی شود. از سوی دیگر، دریافت سود سهام یا سود تضمین‌شده/بهره، ماهیتاً «سود ناشی از فروش سرمایه‌گذاری» نیست.


سه منبع متفاوت اثر مالی سرمایه‌گذاری

سه منبع متفاوت اثر مالی سرمایه‌گذاری
درآمد حاصل از نگهداری
بازدهی مانند سود سهام یا سود تضمین‌شده/بهره، با رعایت ضوابط شناخت مربوط
سرمایه‌گذاری در دوره نگهداری چه بازدهی ایجاد کرده است؟
تغییر ارزش
افزایش یا کاهش مبلغ اندازه‌گیری‌شده سرمایه‌گذاری پیش از فروش
ارزش سرمایه‌گذاری تا تاریخ گزارشگری چقدر تغییر کرده است؟
سود یا زیان واگذاری
تفاوت عواید فروش با مبلغ دفتری سرمایه‌گذاری در زمان فروش
فروش نسبت به مبلغ دفتری چه نتیجه‌ای ایجاد کرده است؟

درآمد حاصل از نگهداری سرمایه‌گذاری چیست؟

برخی سرمایه‌گذاری‌ها در دوره‌ای که هنوز در مالکیت شرکت هستند، بازده ایجاد می‌کنند. سود سهام، سود تضمین‌شده یا بهره از نمونه‌های متداول این بازده‌اند. این اقلام، در صورت احراز شرایط شناخت مربوط، درآمد سرمایه‌گذاری محسوب می‌شوند و نباید صرفاً به این دلیل که وجه نقد دریافت شده است، «سود ناشی از فروش» نامیده شوند.

نکته مهم این است که ماهیت درآمد با جریان نقدی یکسان نیست. در حسابداری تعهدی، زمان شناخت یک درآمد الزاماً با زمان دریافت وجه نقد یکی نیست. بنابراین برای تحلیل درست باید مشخص شود مبلغ گزارش‌شده ناشی از بازده دوره نگهداری است یا ناشی از فروش سرمایه‌گذاری.


تغییر ارزش پیش از فروش؛ شناسایی حسابداری می‌تواند قبل از فروش رخ دهد

مقاله ۵ نشان داد که طبق استاندارد حسابداری ۱۵ تجدیدنظرشده سال ۱۴۰۴، سرمایه‌گذاری‌های سریع‌المعامله‌ای که به‌عنوان دارایی جاری نگهداری می‌شوند، به ارزش منصفانه در صورت وضعیت مالی منعکس می‌شوند و تغییرات ارزش منصفانه آنها در سود و زیان دوره شناسایی می‌شود.

در نتیجه، فروش شرط لازم برای شناسایی اثر تغییر قیمت در سود دوره نیست. اگر سرمایه‌گذاری از ۱۰۰ میلیارد ریال به ۱۲۵ میلیارد ریال برسد و هنوز فروخته نشده باشد، برای سرمایه‌گذاری جاری سریع‌المعامله مشمول این مبنا، ۲۵ میلیارد ریال افزایش ارزش می‌تواند در سود و زیان دوره شناسایی شود.

این موضوع دقیقاً نشان می‌دهد چرا اصطلاح «تحقق‌نیافته» را نباید معادل «شناسایی‌نشده در حسابداری» دانست. یک افزایش ارزش ممکن است از طریق فروش تحقق نیافته باشد، اما بر اساس مبنای اندازه‌گیری مقرر در استاندارد، در سود حسابداری دوره انعکاس یافته باشد.


سود یا زیان واگذاری چگونه محاسبه می‌شود؟

هنگامی که سرمایه‌گذاری فروخته می‌شود، اثر فروش با مقایسه عواید واگذاری و مبلغ دفتری سرمایه‌گذاری در زمان فروش تعیین می‌شود. به بیان ساده، آنچه در زمان فروش اهمیت دارد آخرین مبلغی است که سرمایه‌گذاری پیش از فروش در دفاتر با آن منعکس شده است، نه لزوماً بهای اولیه خرید.

سود یا زیان واگذاری = عواید واگذاری − مبلغ دفتری در تاریخ واگذاری

اگر سرمایه‌گذاری در دوره‌های قبل به ارزش منصفانه تعدیل شده باشد، بخشی از افزایش یا کاهش ارزش قبلاً در صورت‌های مالی شناسایی شده است. بنابراین در زمان فروش، همان تغییرات نباید دوباره به‌عنوان سود یا زیان جدید شناسایی شوند.


مثال جامع: از خرید تا ارزش‌گذاری و فروش

فرض کنید شرکتی یک سرمایه‌گذاری سریع‌المعامله جاری را به مبلغ ۱۰۰ میلیارد ریال خریداری می‌کند. برای ساده‌سازی، مخارج معامله را نادیده می‌گیریم.

در پایان دوره اول، ارزش منصفانه سرمایه‌گذاری به ۱۲۵ میلیارد ریال می‌رسد. شرکت آن را نمی‌فروشد، اما ۲۵ میلیارد ریال افزایش ارزش طبق مبنای ارزش منصفانه در سود و زیان دوره اول شناسایی می‌شود.

در دوره دوم، شرکت ۸ میلیارد ریال بازده نقدی از محل نگهداری سرمایه‌گذاری دریافت می‌کند. این مبلغ، در صورت احراز شرایط شناخت مربوط، درآمد حاصل از سرمایه‌گذاری است و ماهیت آن با سود یا زیان فروش متفاوت است.

سپس ارزش منصفانه سرمایه‌گذاری به ۱۲۰ میلیارد ریال کاهش می‌یابد. در نتیجه، نسبت به مبلغ دفتری ۱۲۵ میلیارد ریالی، ۵ میلیارد ریال کاهش ارزش در سود و زیان دوره دوم شناسایی می‌شود.

در همان تاریخ، شرکت سرمایه‌گذاری را به قیمت ۱۲۲ میلیارد ریال می‌فروشد. چون مبلغ دفتری بلافاصله پیش از فروش ۱۲۰ میلیارد ریال است، اثر جدید ناشی از واگذاری ۲ میلیارد ریال سود است؛ نه ۲۲ میلیارد ریال.

مثال جامع: از خرید تا ارزش‌گذاری و فروش
خرید
۱۰۰
—
شناخت اولیه سرمایه‌گذاری
پایان دوره اول
۱۲۵
+۲۵
افزایش ارزش منصفانه
دریافت بازده در دوره دوم
۱۲۵
+۸
درآمد حاصل از نگهداری
کاهش ارزش در دوره دوم
۱۲۰
−۵
کاهش ارزش منصفانه
فروش به مبلغ ۱۲۲
—
+۲
سود واگذاری نسبت به آخرین مبلغ دفتری
مجموع آثار سود از ابتدا تا فروش
—
+۳۰
۲۵ + ۸ − ۵ + ۲

تمام ارقام جدول بالا به میلیارد ریال است.

چرا سود فروش ۲۲ میلیارد ریال نیست؟

اگر فقط بهای خرید ۱۰۰ میلیارد ریالی و قیمت فروش ۱۲۲ میلیارد ریالی را ببینیم، ممکن است تصور کنیم شرکت در زمان فروش ۲۲ میلیارد ریال سود شناسایی می‌کند. اما این نتیجه، آثار دوره‌های قبل را دوباره محاسبه می‌کند.

سرمایه‌گذاری پیش از فروش از طریق اندازه‌گیری ارزش منصفانه به ۱۲۰ میلیارد ریال رسیده است و تغییرات ۲۰ میلیارد ریالی نسبت به بهای اولیه، در دوره‌های قبل و جاری شناسایی شده‌اند. بنابراین فروش ۱۲۲ میلیارد ریالی فقط ۲ میلیارد ریال اثر جدید ایجاد می‌کند.


وجه نقد و سود حسابداری را از هم جدا کنیم

یکی از مهم‌ترین خطاهای تحلیلی این است که سود حسابداری و ورود وجه نقد را یکسان فرض کنیم. در مثال بالا، ۲۵ میلیارد ریال افزایش ارزش در دوره اول بدون فروش و بدون ورود وجه نقد شناسایی شده است. در مقابل، دریافت ۸ میلیارد ریال بازده نقدی یک جریان نقدی ایجاد کرده، اما ماهیت آن با سود ناشی از واگذاری متفاوت است.

در زمان فروش نیز ۱۲۲ میلیارد ریال وجه نقد وارد شرکت می‌شود، اما کل این مبلغ سود نیست؛ بخش عمده آن تبدیل سرمایه‌گذاری موجود به وجه نقد است. اثر سود و زیان فروش فقط تفاوت عواید فروش با مبلغ دفتری در زمان واگذاری است.

وجه نقد و سود حسابداری را از هم جدا کنیم
افزایش ارزش منصفانه پیش از فروش
خیر
ممکن است در سود و زیان شناسایی شود
دریافت بازده نقدی سرمایه‌گذاری
بله
درآمد است، اما سود واگذاری نیست
فروش سرمایه‌گذاری
بله
فقط تفاوت عواید با مبلغ دفتری، سود یا زیان واگذاری است

«تحقق‌یافته» و «تحقق‌نیافته» را چگونه به‌کار ببریم؟

اصطلاحات Realized Gain و Unrealized Gain هنوز برای توضیح تحلیلی مفیدند، اما باید با دقت استفاده شوند. معمولاً سود ناشی از فروش را می‌توان سود تحقق‌یافته نامید و افزایش ارزش دارایی‌ای که هنوز فروخته نشده است را تحقق‌نیافته دانست.

با این حال، این دو برچسب به‌تنهایی تعیین نمی‌کنند که یک مبلغ در صورت‌های مالی شناسایی شود یا خیر. در سرمایه‌گذاری جاری سریع‌المعامله‌ای که به ارزش منصفانه اندازه‌گیری می‌شود، تغییر ارزش پیش از فروش می‌تواند مستقیماً در سود و زیان شناسایی شود. بنابراین «تحقق‌نیافته» به معنای «خارج از سود حسابداری» نیست.

همچنین بهتر است دریافت سود سهام یا سود تضمین‌شده/بهره را به‌جای قرار دادن زیر عنوان کلی «سود تحقق‌یافته»، با عنوان دقیق‌تر «درآمد حاصل از سرمایه‌گذاری» یا عنوان متناسب با ماهیت آن معرفی کنیم.


برای تحلیل صورت‌های مالی چه سؤالاتی بپرسیم؟

برای تحلیل صورت‌های مالی چه سؤالاتی بپرسیم؟
اثر گزارش‌شده از چه منبعی آمده است؟
تفکیک درآمد نگهداری، تغییر ارزش و سود/زیان فروش
آیا افزایش ارزش پیش از فروش در سود و زیان شناسایی شده است؟
تشخیص سهم ارزش‌گذاری بازار در سود خالص
آخرین مبلغ دفتری سرمایه‌گذاری پیش از فروش چقدر بوده است؟
محاسبه درست سود یا زیان واگذاری
چه مقدار وجه نقد واقعاً وارد شرکت شده است؟
تفکیک سود حسابداری از جریان نقدی
بازده نقدی از چه دوره‌ای و چه منشأیی ایجاد شده است؟
تشخیص درآمد دوره از بازیافت احتمالی بهای سرمایه‌گذاری
آیا بخشی از سود دوره ممکن است در دوره بعد با تغییر قیمت معکوس شود؟
ارزیابی پایداری و نوسان‌پذیری سود

ارتباط این مقاله با مقاله قبل

مقاله قبلی (سرمایه‌گذاری‌های جاری، ارزش منصفانه و اثر تغییر قیمت بر سود) توضیح داد که سرمایه‌گذاری‌های جاری سریع‌المعامله در چارچوب استاندارد حسابداری ۱۵ تجدیدنظرشده به ارزش منصفانه اندازه‌گیری می‌شوند و تغییرات ارزش منصفانه آنها بر سود و زیان اثر می‌گذارد.

مقاله حاضر یک گام جلوتر رفت و نشان داد این تغییر ارزش را نباید با درآمد ناشی از نگهداری یا سود ناشی از فروش یکی دانست. برای تحلیل دقیق، هر سه منبع اثر باید جداگانه شناسایی شوند.


جمع‌بندی

درآمد حاصل از نگهداری سرمایه‌گذاری، تغییر ارزش سرمایه‌گذاری و سود یا زیان ناشی از واگذاری سه مفهوم جداگانه‌اند. دریافت سود سهام یا سود تضمین‌شده/بهره، در صورت احراز شرایط مربوط، بازده سرمایه‌گذاری است؛ تغییر ارزش منصفانه ممکن است پیش از فروش در سود و زیان شناسایی شود؛ و سود یا زیان واگذاری از مقایسه عواید فروش با آخرین مبلغ دفتری در زمان فروش به دست می‌آید.

بنابراین فروش شرط لازم برای شناسایی همه آثار سود و زیان سرمایه‌گذاری نیست. از طرف دیگر، هر ورود وجه نقد نیز نباید «سود تحقق‌یافته ناشی از فروش» تلقی شود.

برای خواندن صحیح صورت‌های مالی، بهتر است به جای یک تقسیم‌بندی ساده تحقق‌یافته/تحقق‌نیافته، منشأ اقتصادی و مبنای حسابداری هر اثر را مشخص کنیم: درآمد نگهداری، تغییر ارزش یا واگذاری.

دیدگاه کاربران

نظر خود را درباره این مقاله با دیگر کاربران به اشتراک بگذارید.

0