از بهای تمامشده و عمر مفید تا اثر استهلاک بر سود و ارزش دفتری دارایی
استهلاک را میتوان تخصیص سیستماتیک مبلغ استهلاکپذیر یک دارایی طی عمر مفید آن دانست.
کاهش منافع یک دارایی میتواند تحت تأثیر عواملی مانند استفاده، گذشت زمان یا تغییر فناوری و از رده خارج شدن اقتصادی دارایی قرار گیرد.
اما نکته مهم این است که استهلاک را نباید با اندازهگیری قیمت روز دارایی اشتباه گرفت.
اگر یک دستگاه در بازار ارزانتر یا گرانتر شود، این تغییر قیمت لزوماً همان چیزی نیست که در حسابداری با عنوان هزینه استهلاک ثبت میشود.
استهلاک یک فرایند تخصیص هزینه است.
به عبارت دیگر، مبلغی که برای استفاده از دارایی در طول چند دوره پرداخت شده است، بر اساس یک روش مشخص میان همان دورهها تقسیم میشود.
برای درک اهمیت استهلاک، فرض کنیم شرکتی دستگاهی به مبلغ ۱٬۲۰۰ میلیون ریال خریداری کرده که سه سال قابل استفاده است.
فرض کنیم این دستگاه در هر سال ۷۰۰ میلیون ریال درآمد ایجاد کند و برای ساده شدن مثال، سایر هزینهها را در نظر نگیریم.
اگر کل مبلغ دستگاه در سال نخست هزینه شود:
سال اول | ۷۰۰ | ۱٬۲۰۰ | ۵۰۰- |
|---|---|---|---|
سال دوم | ۷۰۰ | صفر | ۷۰۰ |
سال سوم | ۷۰۰ | صفر | ۷۰۰ |
از روی این جدول ممکن است چنین تصور شود که شرکت در سال نخست عملکرد بسیار ضعیفی داشته و در سالهای دوم و سوم ناگهان بسیار سودآور شده است.
اما واقعیت اقتصادی چیز دیگری است. همان دستگاه در هر سه سال برای ایجاد درآمد مورد استفاده قرار گرفته است.
اگر مبلغ ۱٬۲۰۰ میلیون ریال در طول سه سال بهطور مساوی تخصیص داده شود، هزینه سالانه برابر با ۴۰۰ میلیون ریال خواهد بود:
سال اول | ۷۰۰ | ۴۰۰ | ۳۰۰ |
|---|---|---|---|
سال دوم | ۷۰۰ | ۴۰۰ | ۳۰۰ |
سال سوم | ۷۰۰ | ۴۰۰ | ۳۰۰ |
در این حالت، عملکرد سه دوره به شکلی منطقیتر نمایش داده میشود.
این مثال یکی از دلایل اصلی استفاده از استهلاک را نشان میدهد:
هزینه دارایی باید با دورههایی مرتبط شود که از آن دارایی برای ایجاد درآمد استفاده شده است.
یکی از برداشتهای نادرست درباره استهلاک این است که تصور شود هزینه استهلاک باید دقیقاً نشاندهنده کاهش قیمت بازار دارایی باشد.
چنین برداشتی درست نیست.
ممکن است ارزش بازار یک ساختمان افزایش پیدا کند، اما همچنان هزینه استهلاک آن بر مبنای روش تعیینشده حسابداری شناسایی شود.
در مقابل، ممکن است قیمت بازار یک دارایی در یک سال بهشدت کاهش پیدا کند، در حالی که هزینه استهلاک سالانه آن بر اساس الگوی از پیش تعیینشده تغییر زیادی نکند.
بنابراین باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت:
استهلاک | تخصیص سیستماتیک مبلغ استهلاکپذیر دارایی طی عمر مفید |
|---|---|
تغییر ارزش بازار | افزایش یا کاهش قیمت اقتصادی دارایی در بازار |
این دو میتوانند همزمان اتفاق بیفتند، اما مفهوم یکسانی ندارند.
برای محاسبه استهلاک ابتدا باید مشخص شود چه مقدار از بهای دارایی قرار است طی عمر مفید آن تخصیص پیدا کند.
در سادهترین شکل:
مبلغ استهلاکپذیر = بهای تمامشده دارایی − ارزش اسقاط
اگر داراییای با بهای تمامشده ۱٬۴۰۰ میلیون ریال داشته باشیم و انتظار رود در پایان عمر مفید بتوان آن را به مبلغ ۱۴۰ میلیون ریال واگذار کرد:
۱٬۴۰۰ − ۱۴۰ = ۱٬۲۶۰ میلیون ریال
مبلغ ۱٬۲۶۰ میلیون ریال مبنای استهلاک دارایی خواهد بود.
ارزش اسقاط یا ارزش باقیمانده، مبلغی است که انتظار میرود در پایان عمر مفید دارایی از آن باقی بماند.
فرض کنید تجهیزی به مبلغ ۸۰۰ میلیون ریال خریداری شده باشد و شرکت پیشبینی کند در پایان دوره استفاده بتوان آن را به مبلغ ۸۰ میلیون ریال واگذار کند.
در این حالت:
– بهای تمامشده: ۸۰۰ میلیون ریال
– ارزش اسقاط: ۸۰ میلیون ریال
– مبلغ استهلاکپذیر: ۷۲۰ میلیون ریال
تمام ۸۰۰ میلیون ریال در طول دوره مستهلک نمیشود؛ زیرا ۸۰ میلیون ریال ارزش باقیمانده برای دارایی در نظر گرفته شده است.
عمر مفید نشان میدهد انتظار میرود یک دارایی برای چه مدتی در فعالیت واحد تجاری مورد استفاده قرار گیرد.
این دوره الزاماً برابر با عمر فیزیکی کامل دارایی نیست.
ممکن است دستگاهی از نظر فیزیکی ده سال قابل استفاده باشد، اما شرکت انتظار داشته باشد به دلیل تغییر فناوری یا شرایط عملیاتی فقط شش سال از آن استفاده کند.
عمر مفید یکی از مهمترین عوامل تعیین هزینه استهلاک است.
اگر سایر شرایط ثابت باشند:
· عمر مفید کوتاهتر ← استهلاک سالانه بیشتر
· عمر مفید طولانیتر ← استهلاک سالانه کمتر
برای مثال، مبلغ استهلاکپذیر ۶۰۰ میلیون ریالی را در نظر بگیریم:
۳ سال | ۲۰۰ میلیون ریال |
|---|---|
۵ سال | ۱۲۰ میلیون ریال |
۶ سال | ۱۰۰ میلیون ریال |
بنابراین برآورد عمر مفید مستقیماً بر هزینه سالانه و سود دوره اثر میگذارد.
هزینه استهلاک فقط به قیمت درجشده در فاکتور خرید وابسته نیست.
چند عامل در تعیین مبلغ استهلاک نقش دارند:
قیمت خرید | بخش اصلی بهای دارایی |
|---|---|
هزینه حملونقل | در صورت ارتباط با رساندن دارایی به محل استفاده، به بهای آن اضافه میشود |
هزینه نصب و آمادهسازی | میتواند بخشی از بهای تمامشده باشد |
عمر مفید اقتصادی | دوره تخصیص مبلغ استهلاکپذیر را تعیین میکند |
ارزش اسقاط | از بهای قابل استهلاک کسر میشود |
روش استهلاک | نحوه توزیع هزینه میان دورهها را تعیین میکند |
بنابراین برای محاسبه درست استهلاک ابتدا باید بهای تمامشده دارایی بهدرستی تعیین شود.
فرض کنیم یک شرکت تجهیزات تولیدی را با شرایط زیر خریداری کند:
قیمت خرید دستگاه | ۱٬۲۰۰ میلیون ریال |
|---|---|
هزینه حمل | ۸۰ میلیون ریال |
هزینه نصب و آمادهسازی | ۱۲۰ میلیون ریال |
هزینه آموزش کارکنان | ۴۰ میلیون ریال |
قیمت خرید، حمل و نصب برای آماده کردن دستگاه جهت استفاده ضروری بودهاند.
بنابراین:
بهای تمامشده دارایی = ۱٬۲۰۰ + ۸۰ + ۱۲۰
بهای تمامشده = ۱٬۴۰۰ میلیون ریال
در این مثال، هزینه آموزش کارکنان جزئی از بهای خود دستگاه محسوب نمیشود.
اگر ارزش اسقاط دستگاه ۱۴۰ میلیون ریال باشد:
مبلغ استهلاکپذیر = ۱٬۴۰۰ − ۱۴۰ = ۱٬۲۶۰ میلیون ریال
و اگر عمر مفید آن هفت سال باشد، در روش خط مستقیم:
استهلاک سالانه = ۱٬۲۶۰ ÷ ۷ = ۱۸۰ میلیون ریال
همه داراییها الزاماً به یک شکل مورد استفاده قرار نمیگیرند.
ممکن است یک دارایی در تمام سالهای عمر مفید تقریباً به یک اندازه مورد استفاده قرار گیرد. دارایی دیگری ممکن است در سالهای نخست کارایی بیشتری داشته باشد و دارایی سوم نیز میزان استفاده متفاوتی در هر دوره داشته باشد.
به همین دلیل، روشهای مختلفی برای محاسبه استهلاک وجود دارند.
روشهایی که در این بحث بررسی میشوند عبارتاند از:
روش خط مستقیم؛
روش نزولی؛
روش کارکرد؛
روشهای شتابدار؛
روش جمع ارقام سنوات.
در چارچوب حسابداری ایران مورد بحث در این مجموعه، روشهای خط مستقیم و نزولی بهعنوان روشهای قابل استفاده در استانداردهای حسابداری ایران مطرح میشوند. روشهای دیگر نیز برای شناخت منطق و تفاوت الگوهای محاسبه استهلاک اهمیت آموزشی دارند.
روش خط مستقیم یکی از سادهترین روشهای محاسبه استهلاک است.
در این روش، مبلغ استهلاکپذیر دارایی بهطور مساوی میان سالهای عمر مفید تقسیم میشود.
فرمول:
استهلاک سالانه = (بهای تمامشده − ارزش اسقاط) ÷ عمر مفید
فرض کنیم:
– بهای تمامشده: ۱٬۱۰۰ میلیون ریال
– ارزش اسقاط: ۱۰۰ میلیون ریال
– عمر مفید: ۵ سال
بنابراین:
(۱٬۱۰۰ − ۱۰۰) ÷ ۵ = ۲۰۰ میلیون ریال
هزینه استهلاک هر سال ۲۰۰ میلیون ریال خواهد بود.
زمان خرید | — | صفر | ۱٬۱۰۰ |
|---|---|---|---|
سال اول | ۲۰۰ | ۲۰۰ | ۹۰۰ |
سال دوم | ۲۰۰ | ۴۰۰ | ۷۰۰ |
سال سوم | ۲۰۰ | ۶۰۰ | ۵۰۰ |
سال چهارم | ۲۰۰ | ۸۰۰ | ۳۰۰ |
سال پنجم | ۲۰۰ | ۱٬۰۰۰ | ۱۰۰ |
در پایان سال پنجم، ارزش دفتری دارایی برابر با ارزش اسقاط ۱۰۰ میلیون ریالی است.
ویژگی اصلی روش خط مستقیم، ثابت بودن هزینه استهلاک سالانه است.
وقتی منافع حاصل از استفاده دارایی در طول عمر آن نسبتاً یکنواخت باشد، روش خط مستقیم باعث میشود هزینه نیز بهصورت یکنواخت میان دورهها توزیع شود.
برای مثال، اگر انتظار رود یک ساختمان یا تجهیز در چند سال متوالی تقریباً نقش مشابهی در فعالیت شرکت داشته باشد، هزینه ثابت سالانه میتواند تصویر ساده و قابل فهمی ایجاد کند.
مزیت اصلی این روش، سادگی محاسبه و ثبات هزینه در دورههای مختلف است.
در روش نزولی، هزینه استهلاک در سالهای نخست بیشتر است و با گذشت زمان کاهش پیدا میکند.
یکی از شکلهای ساده محاسبه آن این است:
استهلاک دوره = نرخ استهلاک × ارزش دفتری ابتدای دوره
از آنجا که ارزش دفتری دارایی هر سال کاهش مییابد، مبلغ استهلاک سال بعد نیز کمتر خواهد بود.
فرض کنیم داراییای ۱٬۰۰۰ میلیون ریال ارزش داشته باشد و برای توضیح سازوکار روش، نرخ استهلاک ۴۰ درصد در نظر گرفته شود.
اول | ۱٬۰۰۰ | ۴۰٪ | ۴۰۰ | ۶۰۰ |
|---|---|---|---|---|
دوم | ۶۰۰ | ۴۰٪ | ۲۴۰ | ۳۶۰ |
سوم | ۳۶۰ | ۴۰٪ | ۱۴۴ | ۲۱۶ |
همانطور که دیده میشود، استهلاک در سال اول بیشترین مقدار را دارد و در سالهای بعد کاهش پیدا میکند.
برای برخی داراییها این منطق مطرح است که بازده یا کارایی آنها در سالهای نخست بیشتر باشد.
از طرف دیگر، معمولاً با بالا رفتن سن برخی داراییها، هزینه تعمیر و نگهداری افزایش پیدا میکند.
اگر استهلاک در سالهای نخست بیشتر و در سالهای بعد کمتر باشد، کاهش تدریجی هزینه استهلاک میتواند تا حدی با افزایش هزینههای تعمیر و نگهداری در سالهای پایانی همراه شود.
این منطق یکی از دلایل استفاده از روشهای شتابدار استهلاک است.
در روشهای شتابدار، مبلغ بیشتری از استهلاک در سالهای ابتدایی عمر دارایی شناسایی میشود و سهم سالهای بعد کاهش پیدا میکند.
روش نزولی یکی از نمونههای این الگو است.
بهصورت کلی:
سالهای ابتدایی | بیشتر |
|---|---|
سالهای میانی | متوسط |
سالهای پایانی | کمتر |
این روش با خط مستقیم تفاوت دارد؛ زیرا در خط مستقیم هزینه هر سال ثابت است.
فرض کنیم دو دارایی کاملاً مشابه داشته باشیم و مجموع مبلغ استهلاکپذیر هر دو در پایان عمر یکسان باشد.
تفاوت اصلی این است که هزینه چه زمانی شناسایی میشود.
هزینه سال اول | نسبتاً ثابت | بیشتر |
|---|---|---|
هزینه سالهای بعد | ثابت | رو به کاهش |
ارزش دفتری | بهصورت یکنواختتر کاهش مییابد | در ابتدای عمر سریعتر کاهش مییابد |
اثر بر سود سالهای اول | کاهش یکنواخت | فشار بیشتر بر سود سالهای نخست |
اثر بر سود سالهای بعد | مشابه سالهای اول | هزینه استهلاک کمتر |
بنابراین روش استهلاک میتواند زمانبندی سود حسابداری را تغییر دهد.
اگر همه شرایط ثابت باشند و در نهایت همان مبلغ استهلاکپذیر طی عمر دارایی شناسایی شود، تفاوت اصلی روشها در زمان توزیع هزینه است.
برای مثال، فرض کنیم مبلغ قابل استهلاک یک دارایی ۹۰۰ میلیون ریال باشد.
در یک روش ممکن است هزینه سه سال چنین توزیع شود:
اول | ۳۰۰ | ۴۵۰ |
|---|---|---|
دوم | ۳۰۰ | ۳۰۰ |
سوم | ۳۰۰ | ۱۵۰ |
جمع | ۹۰۰ | ۹۰۰ |
مجموع هزینه در پایان سه سال یکسان است، اما سود هر سال متفاوت خواهد بود.
بنابراین انتخاب روش استهلاک میتواند بر مقایسه سود دورههای کوتاهمدت اثر بگذارد، حتی اگر مجموع هزینه طی عمر دارایی تغییر نکند.
در روش کارکرد، استهلاک به میزان واقعی استفاده از دارایی وابسته است.
برای مثال، ممکن است یک دستگاه بر اساس تعداد قطعاتی که انتظار میرود در طول عمر خود تولید کند مستهلک شود.
فرض کنیم:
– مبلغ استهلاکپذیر دستگاه: ۱٬۰۰۰ میلیون ریال
– ظرفیت مورد انتظار: ۵۰۰ هزار قطعه
استهلاک هر قطعه:
۱٬۰۰۰ میلیون ریال ÷ ۵۰۰ هزار قطعه
اگر در یک سال ۱۰۰ هزار قطعه تولید شود، هزینه استهلاک همان سال بر اساس میزان کارکرد واقعی دستگاه محاسبه خواهد شد.
در نتیجه در سالی که استفاده از دستگاه بیشتر است، هزینه استهلاک نیز بیشتر خواهد بود.
مبنای استهلاک | گذشت دورههای عمر مفید | میزان استفاده از دارایی |
|---|---|---|
هزینه سالانه | معمولاً ثابت | متغیر |
سال کمفعالیت | همان استهلاک معمول | استهلاک کمتر |
سال پرکار | همان استهلاک معمول | استهلاک بیشتر |
تمرکز | زمان | مصرف واقعی ظرفیت |
روش جمع ارقام سنوات نیز از روشهای شتابدار است.
در این روش سهم بیشتری از مبلغ استهلاکپذیر به سالهای نخست اختصاص داده میشود و هزینه در سالهای بعد کاهش پیدا میکند.
فرض کنیم عمر مفید دارایی چهار سال باشد.
جمع ارقام سالها:
۱ + ۲ + ۳ + ۴ = ۱۰
در حالت نزولی میتوان نسبتهای زیر را برای سالهای مختلف در نظر گرفت:
اول | ۴/۱۰ |
|---|---|
دوم | ۳/۱۰ |
سوم | ۲/۱۰ |
چهارم | ۱/۱۰ |
در نتیجه بیشترین استهلاک در سال نخست و کمترین آن در سال آخر شناسایی میشود.
هدف از این مثال، نشان دادن تفاوت الگوی تخصیص با روش خط مستقیم است.
خط مستقیم | عمر مفید | ثابت |
|---|---|---|
نزولی | ارزش دفتری باقیمانده | بیشتر در ابتدا و کمتر در ادامه |
کارکرد | میزان استفاده | متناسب با فعالیت واقعی |
شتابدار | تخصیص بیشتر در سالهای نخست | نزولی |
جمع ارقام سنوات | نسبت سالهای باقیمانده | بیشتر در ابتدای عمر |
هزینه استهلاک و استهلاک انباشته دو مفهوم متفاوت هستند.
هزینه استهلاک مبلغی است که به یک دوره مالی خاص مربوط میشود.
استهلاک انباشته مجموع استهلاکی است که از زمان شروع استفاده از دارایی تا تاریخ گزارش شناسایی شده است.
فرض کنیم داراییای به مبلغ ۹۰۰ میلیون ریال خریداری شود، عمر آن سه سال باشد و هر سال ۳۰۰ میلیون ریال استهلاک داشته باشد.
زمان خرید | صفر | صفر |
|---|---|---|
پایان سال اول | ۳۰۰ | ۳۰۰ |
پایان سال دوم | ۳۰۰ | ۶۰۰ |
پایان سال سوم | ۳۰۰ | ۹۰۰ |
بنابراین در پایان سال دوم، هزینه استهلاک همان سال ۳۰۰ میلیون ریال است، اما استهلاک انباشته ۶۰۰ میلیون ریال خواهد بود.
ارزش دفتری نشاندهنده ارزش دارایی از دید دفاتر حسابداری پس از کسر استهلاک انباشته است.
فرمول ساده:
ارزش دفتری = بهای تمامشده − استهلاک انباشته
در مثال ۹۰۰ میلیون ریالی:
زمان خرید | ۹۰۰ | صفر | ۹۰۰ |
|---|---|---|---|
پایان سال اول | ۹۰۰ | ۳۰۰ | ۶۰۰ |
پایان سال دوم | ۹۰۰ | ۶۰۰ | ۳۰۰ |
پایان سال سوم | ۹۰۰ | ۹۰۰ | صفر |
ارزش دفتری نیز نباید الزاماً با ارزش روز بازار دارایی یکسان تلقی شود.
این مبلغ نتیجه اطلاعات ثبتشده در دفاتر و استهلاک انباشته است.
هزینه استهلاک | هزینه مربوط به استفاده از دارایی در یک دوره | 2,000 |
|---|---|---|
استهلاک انباشته | مجموع هزینه استهلاک ثبتشده از ابتدای استفاده | 900 |
ارزش دفتری | بهای تمامشده منهای استهلاک انباشته | 2,900 |
استهلاک در صورت سود و زیان بهعنوان هزینه شناسایی میشود.
افزایش هزینه استهلاک، در صورت ثابت بودن سایر عوامل، موجب کاهش سود قبل از مالیات و در نهایت کاهش سود خالص خواهد شد.
برای مثال:
درآمد | ۱٬۰۰۰ | ۱٬۰۰۰ |
|---|---|---|
سایر هزینهها | ۵۰۰ | ۵۰۰ |
استهلاک | صفر | ۱۰۰ |
سود قبل از مالیات | ۵۰۰ | ۴۰۰ |
از آنجا که استهلاک یک هزینه است، کاهش سود قبل از مالیات میتواند باعث کاهش هزینه مالیاتی مرتبط با سود نیز شود.
بنابراین اثر استهلاک فقط به کاهش مستقیم سود پیش از مالیات محدود نمیشود.
در یک مثال ساده، اگر سایر شرایط ثابت باشند، هزینه استهلاک با کاهش سود مشمول مرحله مالیاتی میتواند میزان هزینه مالیات را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل است که اثر استهلاک را در صورت سود و زیان باید تا مراحل پایینتر سود دنبال کرد.
استهلاک در ترازنامه بهصورت تجمعی منعکس میشود.
استهلاک انباشته در مقابل دارایی ثابت قرار میگیرد و باعث کاهش ارزش دفتری دارایی میشود.
فرض کنیم یک دستگاه:
– بهای تمامشده: ۱٬۲۰۰ میلیون ریال
– استهلاک انباشته پس از دو سال: ۴۸۰ میلیون ریال
داشته باشد.
ارزش دفتری:
۱٬۲۰۰ − ۴۸۰ = ۷۲۰ میلیون ریال
است.
بنابراین افزایش استهلاک انباشته باعث کاهش ارزش دفتری داراییهای ثابت میشود.
هزینه استهلاک سود خالص را کاهش میدهد.
کاهش سود خالص نیز میتواند از مسیر سود انباشته بر حقوق صاحبان سهام اثر بگذارد.
در نتیجه استهلاک از دو جهت در ترازنامه قابل مشاهده است:
1. از طریق افزایش استهلاک انباشته و کاهش ارزش دفتری دارایی؛
2. از طریق کاهش سود و اثر آن بر سود انباشته و حقوق صاحبان سهام.
این ارتباط نشان میدهد یک هزینه ثبتشده در صورت سود و زیان چگونه میتواند بر ترازنامه نیز اثر بگذارد.
یکی از مهمترین ویژگیهای استهلاک این است که هزینهای غیرنقدی محسوب میشود.
هنگامی که شرکت در پایان سال هزینه استهلاک شناسایی میکند، بابت خود این ثبت وجه نقدی از شرکت خارج نمیشود.
وجه نقد معمولاً زمانی خرج شده که دارایی خریداری شده است.
برای مثال، شرکت ممکن است در ابتدای فعالیت دستگاهی را با پرداخت ۱٬۰۰۰ میلیون ریال خریداری کند.
در سالهای بعد هر سال ۲۰۰ میلیون ریال هزینه استهلاک برای آن ثبت شود.
ثبت این ۲۰۰ میلیون ریال به معنای آن نیست که شرکت هر سال دوباره ۲۰۰ میلیون ریال بابت دستگاه پرداخت میکند.
بنابراین:
استهلاک سود حسابداری را کاهش میدهد، اما خود ثبت استهلاک جریان خروج وجه نقد همان دوره ایجاد نمیکند.
فرض کنیم دو شرکت سود عملیاتی قبل از استهلاک یکسانی داشته باشند، اما یکی از آنها داراییهای ثابت بیشتری داشته و هزینه استهلاک بالاتری ثبت کند.
سود حسابداری آن شرکت میتواند پایینتر باشد، اما این اختلاف لزوماً به معنای خروج نقدی بیشتر در همان دوره نیست.
این موضوع یکی از دلایلی است که در تحلیل صورت سود و زیان، EBIT و EBITDA میتوانند اطلاعات متفاوتی ارائه کنند.
EBIT اثر استهلاک را در نظر میگیرد، در حالی که EBITDA آن را کنار میگذارد.
فرض کنیم:
– میلیون ریال EBITDA: ۳۰۰٬۰۰۰
– استهلاک: ۷۰٬۰۰۰ میلیون ریال
باشد.
در این حالت:
EBIT = ۳۰۰٬۰۰۰ − ۷۰٬۰۰۰
میلیون ریال EBIT = ۲۳۰٬۰۰۰
بنابراین اختلاف EBITDA و EBIT در این مثال همان هزینه استهلاک است.
EBITDA | ۳۰۰٬۰۰۰ |
|---|---|
استهلاک | (۷۰٬۰۰۰) |
EBIT | ۲۳۰٬۰۰۰ |
فرض کنیم دو شرکت داراییهایی با مبلغ استهلاکپذیر مشابه داشته باشند.
شرکت اول روش خط مستقیم را به کار میگیرد و هر سال هزینه تقریباً ثابتی شناسایی میکند.
شرکت دوم از یک الگوی نزولی استفاده میکند و در سالهای نخست هزینه بیشتری دارد.
اگر سایر شرایط یکسان باشند:
سود شرکت دوم در سالهای ابتدایی کمتر خواهد بود؛
اما در سالهای بعد، با کاهش استهلاک، سود بیشتری نسبت به حالت اولیه نشان خواهد داد.
بنابراین برای مقایسه سود شرکتها باید به سیاست استهلاک آنها نیز توجه داشت.
روش استهلاک تنها برآورد تأثیرگذار نیست. عمر مفید نیز نقش بسیار مهمی دارد.
فرض کنیم دو شرکت دستگاه مشابهی با مبلغ استهلاکپذیر ۱٬۰۰۰ میلیون ریال داشته باشند.
شرکت اول عمر مفید را ۵ سال در نظر میگیرد:
استهلاک سالانه = ۲۰۰ میلیون ریال
شرکت دوم عمر مفید را ۱۰ سال در نظر میگیرد:
استهلاک سالانه = ۱۰۰ میلیون ریال
در نتیجه شرکت دوم در هر سال ۱۰۰ میلیون ریال هزینه استهلاک کمتری شناسایی میکند.
اگر سایر عوامل یکسان باشند، سود سالانه آن نیز بیشتر خواهد بود.
بنابراین در تحلیل سود باید به برآورد عمر مفید داراییها توجه کرد.
ارزش اسقاط بالاتر باعث کاهش مبلغ استهلاکپذیر میشود.
فرض کنیم بهای تمامشده دارایی ۱٬۰۰۰ میلیون ریال و عمر مفید آن پنج سال باشد.
حالت اول: ارزش اسقاط صفر
۱٬۰۰۰ ÷ ۵ = ۲۰۰ میلیون ریال استهلاک سالانه
حالت دوم: ارزش اسقاط ۲۵۰ میلیون ریال
(۱٬۰۰۰ − ۲۵۰) ÷ ۵ = ۱۵۰ میلیون ریال استهلاک سالانه
مقایسه:
صفر | ۱٬۰۰۰ | ۲۰۰ |
|---|---|---|
۲۵۰ | ۷۵۰ | ۱۵۰ |
بنابراین ارزش اسقاط نیز بر میزان هزینه و سود دوره اثر دارد.
فرض کنیم سود شرکت در سال جاری نسبت به سال گذشته کاهش یافته باشد.
ممکن است نخستین برداشت این باشد که فعالیت شرکت ضعیفتر شده است.
اما اگر همزمان سرمایهگذاری قابل توجهی در تجهیزات انجام شده و هزینه استهلاک افزایش یافته باشد، بخشی از کاهش EBIT ممکن است از این محل ایجاد شده باشد.
برای مثال:
EBITDA | ۲۸۰٬۰۰۰ | ۳۰۰٬۰۰۰ |
|---|---|---|
استهلاک | ۴۰٬۰۰۰ | ۹۰٬۰۰۰ |
EBIT | ۲۴۰٬۰۰۰ | ۲۱۰٬۰۰۰ |
در این مثال EBITDA افزایش یافته، اما به دلیل رشد استهلاک، EBIT کاهش پیدا کرده است.
بنابراین بررسی صرف EBIT بدون شناخت تغییر هزینه استهلاک میتواند تصویر ناقصی ایجاد کند.
خیر.
افزایش استهلاک فقط نشان میدهد هزینه بیشتری از داراییهای استهلاکپذیر در دوره شناسایی شده است.
این افزایش میتواند دلایل مختلفی داشته باشد:
داراییهای جدیدی خریداری شدهاند؛
بهای تمامشده داراییها بیشتر شده است؛
عمر مفید برآوردی متفاوت است؛
یا الگوی استهلاک باعث شناسایی هزینه بیشتر در دوره فعلی شده است.
بنابراین افزایش استهلاک باید همراه با وضعیت داراییها و عملکرد شرکت تحلیل شود.
این دو قلم نباید با یکدیگر اشتباه شوند.
فرض کنیم شرکت دستگاهی را به مبلغ ۲٬۰۰۰ میلیون ریال خریداری کرده است.
پرداخت ۲٬۰۰۰ میلیون ریال مربوط به خرید دارایی است.
اما اگر دارایی پنج سال عمر مفید داشته باشد، ممکن است فقط بخشی از مبلغ استهلاکپذیر آن در هر سال به صورت سود و زیان منتقل شود.
برای مثال، استهلاک سالانه میتواند ۳۶۰ میلیون ریال باشد.
بنابراین:
خرید دستگاه | تحصیل یک دارایی و پرداخت مربوط به آن |
|---|---|
هزینه استهلاک سالانه | تخصیص بخشی از مبلغ استهلاکپذیر به دوره |
استهلاک انباشته | مجموع تخصیصهای انجامشده تا تاریخ گزارش |
فرض کنیم شرکت تجهیزات تولیدی جدیدی با مشخصات زیر تهیه کرده است:
قیمت خرید | ۲٬۰۰۰ میلیون ریال |
|---|---|
هزینه حمل | ۱۰۰ میلیون ریال |
هزینه نصب و آمادهسازی | ۱۵۰ میلیون ریال |
هزینه آموزش کارکنان | ۵۰ میلیون ریال |
ارزش اسقاط | ۲۵۰ میلیون ریال |
عمر مفید | ۵ سال |
ابتدا بهای تمامشده را محاسبه میکنیم:
۲٬۰۰۰ + ۱۰۰ + ۱۵۰ = ۲٬۲۵۰ میلیون ریال
هزینه آموزش در بهای دارایی وارد نمیشود.
سپس مبلغ استهلاکپذیر:
۲٬۲۵۰ − ۲۵۰ = ۲٬۰۰۰ میلیون ریال
استهلاک سالانه به روش خط مستقیم:
۲٬۰۰۰ ÷ ۵ = ۴۰۰ میلیون ریال
جدول پنجساله:
زمان خرید | — | صفر | ۲٬۲۵۰ |
|---|---|---|---|
اول | ۴۰۰ | ۴۰۰ | ۱٬۸۵۰ |
دوم | ۴۰۰ | ۸۰۰ | ۱٬۴۵۰ |
سوم | ۴۰۰ | ۱٬۲۰۰ | ۱٬۰۵۰ |
چهارم | ۴۰۰ | ۱٬۶۰۰ | ۶۵۰ |
پنجم | ۴۰۰ | ۲٬۰۰۰ | ۲۵۰ |
در پایان سال پنجم، ارزش دفتری برابر با ارزش اسقاط پیشبینیشده است.
برای مرور سریع میتوان آثار آن را چنین خلاصه کرد:
هزینه دوره | افزایش مییابد |
|---|---|
EBIT | کاهش مییابد |
سود قبل از مالیات | کاهش مییابد |
سود خالص | در صورت ثابت بودن سایر عوامل کاهش مییابد |
استهلاک انباشته | افزایش مییابد |
ارزش دفتری دارایی | کاهش مییابد |
سود انباشته و حقوق صاحبان سهام | از مسیر کاهش سود تحت تأثیر قرار میگیرند |
وجه نقد همان دوره | خود ثبت استهلاک خروج نقدی ایجاد نمیکند |
EBITDA | استهلاک در محاسبه آن کنار گذاشته میشود |
هنگام بررسی صورتهای مالی یک شرکت، میتوان از چکلیست زیر استفاده کرد:
بهای دارایی | بهای تمامشده دارایی چگونه تعیین شده است؟ |
|---|---|
هزینههای جانبی | چه مخارجی به بهای تمامشده اضافه شدهاند؟ |
عمر مفید | دارایی طی چند سال مستهلک میشود؟ |
ارزش اسقاط | چه مبلغی در پایان عمر برای دارایی پیشبینی شده است؟ |
روش استهلاک | هزینه با چه الگویی میان دورهها توزیع میشود؟ |
هزینه سالانه | استهلاک نسبت به دوره قبل افزایش یافته یا کاهش پیدا کرده است؟ |
استهلاک انباشته | چه مقدار از بهای دارایی تاکنون مستهلک شده است؟ |
ارزش دفتری | چه مقدار از ارزش حسابداری دارایی باقی مانده است؟ |
EBIT و EBITDA | استهلاک چه فاصلهای میان این دو ایجاد کرده است؟ |
سود خالص | تغییر هزینه استهلاک چه اثری بر سود دوره داشته است؟ |
استهلاک فرایند تخصیص سیستماتیک هزینه است و الزاماً تغییر قیمت بازار را اندازهگیری نمیکند.
استهلاک هزینه غیرنقدی است و خود ثبت آن باعث خروج وجه نقد نمیشود.
هزینه استهلاک مربوط به یک دوره است؛ استهلاک انباشته مجموع دورههای گذشته را نیز در بر میگیرد.
ارزش دفتری از بهای تمامشده و استهلاک انباشته حاصل میشود و الزاماً برابر با ارزش بازار نیست.
هزینه حمل و نصب و آمادهسازی نیز میتوانند بخشی از بهای تمامشده دارایی باشند.
هر دو عامل مستقیماً بر مبلغ استهلاک سالانه اثر میگذارند.
تفاوت روش، عمر مفید یا حجم داراییهای ثابت میتواند بخشی از اختلاف سود را توضیح دهد.
خط مستقیم | هزینه یکنواخت | ثابت | بهای تمامشده، ارزش اسقاط و عمر مفید |
|---|---|---|---|
نزولی | هزینه بیشتر در ابتدا | کاهشی | ارزش دفتری |
کارکرد | وابسته به استفاده | متغیر | میزان تولید یا کارکرد |
شتابدار | تخصیص سریعتر هزینه | بیشتر در سالهای نخست | الگوی شتابدار |
جمع ارقام سنوات | سهم بیشتر سالهای ابتدایی | کاهشی | نسبت سالهای عمر دارایی |
استهلاک یکی از عواملی است که هنگام مقایسه کیفیت سود شرکتها باید در نظر گرفته شود.
فرض کنیم دو شرکت از نظر درآمد و سایر هزینههای عملیاتی شرایط مشابهی داشته باشند، اما یکی سالانه ۲۰۰٬۰۰۰ میلیون ریال و دیگری ۱۰۰٬۰۰۰ میلیون ریال استهلاک ثبت کند.
طبیعی است که EBIT و سود خالص آنها متفاوت باشد.
اما این تفاوت بهتنهایی نشان نمیدهد شرکت دوم عملیات بهتری دارد.
ممکن است:
داراییهای ثابت شرکت اول بیشتر باشند؛
تجهیزات جدیدتری خریداری کرده باشد؛
عمر مفید متفاوتی برای داراییها در نظر گرفته شده باشد؛
یا روش توزیع استهلاک متفاوت باشد.
در نتیجه تحلیل سود باید در کنار ساختار دارایی و هزینه استهلاک انجام شود.
بررسی یک سال بهتنهایی ممکن است اطلاعات کافی ندهد.
اگر هزینه استهلاک طی چند سال بهصورت زیر تغییر کرده باشد:
اول | ۵۰٬۰۰۰ |
|---|---|
دوم | ۵۵٬۰۰۰ |
سوم | ۱۲۰٬۰۰۰ |
افزایش شدید سال سوم میتواند نیازمند بررسی بیشتری باشد.
ممکن است شرکت داراییهای جدیدی وارد چرخه فعالیت کرده باشد یا ساختار داراییهای استهلاکپذیر آن تغییر کرده باشد.
در نتیجه مشاهده روند استهلاک میتواند به درک بهتر تغییرات EBIT و سود خالص کمک کند.
در مسیر صورت سود و زیان، استهلاک یکی از هزینههایی است که میان EBITDA و EBIT اهمیت پیدا میکند.
به شکل ساده:
EBITDA
منهای:
استهلاک داراییهای مشهود و نامشهود
برابر با:
EBIT
پس از آن هزینه مالی و مالیات نیز میتوانند نتیجه را به سود خالص برسانند.
در نتیجه، اگر اختلاف EBITDA و EBIT یک شرکت زیاد باشد، یکی از نخستین اقلامی که باید بررسی شود هزینه استهلاک است.
استهلاک یکی از مهمترین مفاهیم برای درک صحیح صورت سود و زیان و ارتباط آن با سایر صورتهای مالی است.
داراییهایی مانند ماشینآلات، تجهیزات و ساختمان معمولاً بیش از یک دوره مالی برای کسب درآمد مورد استفاده قرار میگیرند. بنابراین منطقی نیست تمام مبلغ استهلاکپذیر آنها فقط در سال خرید بهعنوان هزینه شناسایی شود.
استهلاک باعث میشود مبلغ استهلاکپذیر یک دارایی بهصورت سیستماتیک طی عمر مفید آن به دورههای مختلف تخصیص یابد.
برای محاسبه استهلاک باید چند عامل اصلی را در نظر گرفت:
بهای تمامشده دارایی؛
هزینههایی مانند حمل و نصب و آمادهسازی؛
ارزش اسقاط؛
عمر مفید؛
و روش محاسبه استهلاک.
در روش خط مستقیم، هزینه سالانه ثابت است. در روش نزولی و سایر الگوهای شتابدار، سهم بیشتری از هزینه در سالهای نخست شناسایی میشود. روش کارکرد نیز هزینه را به میزان واقعی استفاده از دارایی مرتبط میکند.
در چارچوب حسابداری ایران مورد بحث، روشهای خط مستقیم و نزولی بهعنوان روشهای قابل استفاده مطرح هستند و شناخت سایر روشها نیز برای درک تفاوت الگوهای تخصیص هزینه مفید است.
از نظر صورتهای مالی، استهلاک چند اثر همزمان دارد:
در صورت سود و زیان، هزینه استهلاک سود را کاهش میدهد.
در ترازنامه، استهلاک انباشته افزایش یافته و ارزش دفتری دارایی کاهش پیدا میکند.
کاهش سود میتواند از طریق سود انباشته بر حقوق صاحبان سهام نیز اثر بگذارد.
در عین حال، خود هزینه استهلاک یک هزینه غیرنقدی است و ثبت آن باعث خروج وجه نقد در همان دوره نمیشود.
همچنین باید میان هزینه استهلاک، استهلاک انباشته و ارزش دفتری تفاوت قائل شد. هزینه استهلاک مربوط به یک دوره است، استهلاک انباشته مجموع استهلاک از ابتدای استفاده از دارایی را نشان میدهد و ارزش دفتری از کسر استهلاک انباشته از بهای تمامشده به دست میآید.
به همین دلیل، هنگام تحلیل صورت سود و زیان نباید فقط پرسید:
«هزینه استهلاک چقدر است؟»
پرسشهای مهمتر این هستند:
این هزینه بر اساس چه بهای تمامشدهای محاسبه شده است؟
عمر مفید و ارزش اسقاط دارایی چگونه تعیین شدهاند؟
روش استهلاک چه اثری بر توزیع هزینه میان سالها داشته است؟
و چه مقدار از فاصله میان EBITDA، EBIT و سود خالص به استهلاک مربوط میشود؟
پاسخ به این پرسشها کمک میکند اثر واقعی داراییهای بلندمدت بر سود گزارششده شرکت بهتر درک شود.
نظر خود را درباره این مقاله با دیگر کاربران به اشتراک بگذارید.
