درک صورت سود و زیان - انواع سود در صورت‌های مالی

صورت سود و زیان را می‌توان مانند مسیری در نظر گرفت که از درآمد آغاز می‌شود و در هر مرحله گروهی از هزینه‌ها از آن کسر می‌شوند.

در ساده‌ترین حالت:

فروش ← سود ناخالص ← EBITDA ← EBIT ← سود قبل از مالیات ← سود خالص

هر مرحله پاسخ یک سؤال متفاوت را می‌دهد.

برای مثال:

• پس از کسر بهای تمام‌شده فروش چه مقدار از درآمد باقی مانده است؟

• فعالیت شرکت پیش از استهلاک چه نتیجه‌ای داشته است؟

• پس از در نظر گرفتن استهلاک، عملکرد عملیاتی چگونه بوده است؟

• هزینه مالی چه مقدار از سود را کاهش داده است؟

• و پس از مالیات چه میزان سود برای شرکت باقی مانده است؟

بنابراین انواع سود رقیب یکدیگر نیستند. هرکدام لایه متفاوتی از صورت سود و زیان را نشان می‌دهند.

سود ناخالص نشان می‌دهد پس از پوشش بهای تمام‌شده کالا یا خدمات فروخته‌شده، چه مقدار از درآمد باقی مانده است.

این رقم هنوز هزینه‌های دیگری مانند هزینه‌های اداری، عمومی و فروش، هزینه مالی و مالیات را در نظر نگرفته است.

به همین دلیل، بالا بودن سود ناخالص به‌تنهایی به معنای بالا بودن سود نهایی شرکت نیست.

ممکن است شرکت سود ناخالص مناسبی ایجاد کند، اما هزینه‌های بعدی آن به اندازه‌ای بالا باشند که بخش عمده این سود از بین برود.

یکی از تفاوت‌های اصلی EBITDA با EBIT همین موضوع است.

استهلاک هزینه‌ای است که در صورت سود و زیان بر سود اثر می‌گذارد، اما ماهیت آن با بسیاری از هزینه‌های جاری متفاوت است. این هزینه، بهای دارایی‌های استهلاک‌پذیر را طی عمر مفید آن‌ها به دوره‌های مختلف تخصیص می‌دهد.

در محاسبه EBITDA، اثر استهلاک دارایی‌های مشهود و نامشهود کنار گذاشته می‌شود.

به همین دلیل، اگر سایر شرایط ثابت باشند:

EBITDA = EBIT + استهلاک دارایی‌های مشهود و نامشهود

در مثال ما، استهلاک ۴۵٬۰۰۰ میلیون ریال است. بنابراین بعد از محاسبه EBIT نیز می‌توان دوباره همین رابطه را مشاهده کرد.

پس از کسر هزینه مالی و مالیات، به سود خالص یا سود پس از مالیات می‌رسیم.

EAT مخفف:

Earnings After Tax

است.

در مثال ما:

– سود قبل از مالیات: ۱۶۵٬۰۰۰ میلیون ریال

– مالیات: ۲۵٬۰۰۰ میلیون ریال

بنابراین:

سود خالص = ۱۶۵٬۰۰۰ − ۲۵٬۰۰۰ = ۱۴۰٬۰۰۰ میلیون ریال

همیشه لازم نیست محاسبه را از فروش شروع کنیم.

اگر سود خالص، هزینه مالی و مالیات مشخص باشند، در یک ساختار ساده می‌توان EBIT را از پایین صورت سود و زیان نیز به دست آورد.

در مثال:

– سود خالص: ۱۴۰٬۰۰۰ میلیون ریال

– هزینه مالی: ۳۰٬۰۰۰ میلیون ریال

– مالیات: ۲۵٬۰۰۰ میلیون ریال

بنابراین:

EBIT = سود خالص + هزینه مالی + مالیات

EBIT = ۱۴۰٬۰۰۰ + ۳۰٬۰۰۰ + ۲۵٬۰۰۰

EBIT = ۱۹۵٬۰۰۰ میلیون ریال

این همان رقمی است که پیش‌تر از مسیر بالا به پایین صورت سود و زیان محاسبه کردیم.

سود خالص نتیجه نهایی مهمی است، اما تمام اطلاعات مربوط به عملکرد شرکت را در یک عدد فشرده می‌کند.

فرض کنیم دو شرکت سود خالص یکسانی برابر با ۱۰۰٬۰۰۰ میلیون ریال داشته باشند.

در شرکت اول:

• EBIT بالا است؛

• اما هزینه مالی نیز زیاد است.

در شرکت دوم:

• EBIT پایین‌تر است؛

• اما هزینه مالی بسیار کمی دارد.

در نهایت ممکن است هر دو به سود خالص مشابهی برسند، اما مسیر رسیدن آن‌ها به این عدد متفاوت بوده است.

بنابراین با بررسی فقط سود خالص نمی‌توان تشخیص داد تفاوت اصلی عملکرد شرکت‌ها در عملیات، استهلاک یا هزینه مالی قرار دارد.

خیر.

EBITDA چند قلم مهم را هنوز از سود کسر نکرده است:

• هزینه مالی؛

• مالیات؛

• استهلاک دارایی‌های مشهود؛

• و استهلاک دارایی‌های نامشهود.

در مقابل، سود خالص در مرحله پایین‌تری از صورت سود و زیان قرار دارد و اثر این اقلام را در خود منعکس کرده است.

به همین دلیل، EBITDA معمولاً عدد بزرگ‌تری از سود خالص نشان می‌دهد.

این به معنای برتری یکی بر دیگری نیست. هرکدام پاسخ سؤال متفاوتی را می‌دهند.

خیر. EBITDA یک شاخص سود است و نباید آن را به‌تنهایی معادل جریان وجه نقد شرکت دانست.

کنار گذاشتن استهلاک از EBITDA به این معنا نیست که تمام تفاوت‌های میان سود و وجه نقد از بین می‌روند.

برای مثال، فروش نسیه می‌تواند درآمد ایجاد کند در حالی که هنوز وجه آن دریافت نشده باشد. بنابراین حتی اگر استهلاک را کنار بگذاریم، تفاوت میان درآمد حسابداری و دریافت نقد همچنان می‌تواند وجود داشته باشد.

از این رو، EBITDA باید در جایگاه خودش تحلیل شود و جایگزین بررسی جریان‌های نقدی نیست.

همان‌طور که سود ناخالص را می‌توان نسبت به فروش سنجید، EBIT را نیز می‌توان نسبت به درآمد بررسی کرد.

فرمول:

حاشیه EBIT = EBIT ÷ فروش × ۱۰۰

در مثال اصلی:

۱۹۵٬۰۰۰ ÷ ۹۰۰٬۰۰۰ × ۱۰۰ ≈ ۲۱٫۷ درصد

این یعنی از هر ۱۰۰ ریال فروش، حدود ۲۱٫۷ ریال به‌عنوان سود قبل از هزینه مالی و مالیات باقی مانده است.

مقایسه این نسبت در دوره‌های مختلف می‌تواند نشان دهد عملکرد شرکت در این سطح از سود چگونه تغییر کرده است.

حاشیه سود خالص نشان می‌دهد چه درصدی از فروش در نهایت به سود خالص تبدیل شده است.

فرمول:

حاشیه سود خالص = سود خالص ÷ فروش × ۱۰۰

در مثال:

۱۴۰٬۰۰۰ ÷ ۹۰۰٬۰۰۰ × ۱۰۰ ≈ ۱۵٫۶ درصد

یعنی از هر ۱۰۰ ریال فروش، حدود ۱۵٫۶ ریال پس از مراحل موردنظر در این مثال به‌عنوان سود خالص باقی مانده است.

اختلاف میان سطوح سود می‌تواند اطلاعات مهمی ارائه کند.

فاصله فروش و سود ناخالص

این فاصله تحت تأثیر بهای تمام‌شده فروش است.

فاصله سود ناخالص و EBITDA

این فاصله نشان‌دهنده هزینه‌های عملیاتی موردنظر پیش از استهلاک است.

فاصله EBITDA و EBIT

این تفاوت به هزینه استهلاک دارایی‌های مشهود و نامشهود مربوط می‌شود.

فاصله EBIT و سود قبل از مالیات

هزینه مالی یکی از عوامل اصلی این فاصله در ساختار ساده مورد بررسی است.

فاصله سود قبل از مالیات و سود خالص

این فاصله اثر مالیات را نشان می‌دهد.

قدرت واقعی این شاخص‌ها زمانی مشخص می‌شود که کنار هم قرار بگیرند.

فرض کنید شرکت سود خالص کمتری نسبت به سال قبل گزارش کرده است.

این کاهش به‌تنهایی علت را مشخص نمی‌کند.

با بررسی مرحله‌ای ممکن است متوجه شویم:

• سود ناخالص کاهش یافته است؛

• یا هزینه‌های عملیاتی افزایش یافته‌اند؛

• یا استهلاک بیشتر شده است؛

• یا هزینه مالی رشد کرده؛

• یا مالیات اثر بیشتری بر نتیجه دوره داشته است.

هر مرحله بخشی از علت را آشکار می‌کند.

به همین دلیل تحلیل از بالا به پایین صورت سود و زیان معمولاً اطلاعات بیشتری از تمرکز بر یک عدد منفرد در اختیار ما قرار می‌دهد.

مقایسه EBITDA یک شرکت با سود خالص شرکت دیگر

این دو عدد در مراحل متفاوتی قرار دارند و اقلام یکسانی را در نظر نمی‌گیرند.

تصور اینکه EBITDA همان EBIT است

تفاوت مهم این دو شاخص، استهلاک دارایی‌های مشهود و نامشهود است.

تصور اینکه EBIT سود نهایی سهامداران است

EBIT هنوز هزینه مالی و مالیات را در نظر نگرفته است.

تمرکز صرف بر سود ناخالص

هزینه‌های عملیاتی، مالی و مالیات می‌توانند بخش بزرگی از سود ناخالص را کاهش دهند.

تصور اینکه رشد فروش حتماً باعث رشد همه انواع سود می‌شود

اگر هزینه‌ها سریع‌تر از فروش افزایش پیدا کنند، ممکن است فروش رشد کند اما سود ناخالص، EBIT یا سود خالص عملکرد ضعیف‌تری داشته باشند.

استفاده از EBITDA به‌جای تمام شاخص‌های دیگر

EBITDA فقط یک سطح از سودآوری است و اثر استهلاک، هزینه مالی و مالیات را کنار می‌گذارد. بنابراین باید در کنار سایر ارقام بررسی شود.

واژه «سود» در صورت‌های مالی فقط به یک رقم اشاره نمی‌کند. سود ناخالص، EBITDA، EBIT، سود قبل از مالیات و سود خالص هرکدام در مرحله متفاوتی از صورت سود و زیان قرار دارند و اطلاعات متفاوتی درباره عملکرد شرکت ارائه می‌کنند.

سود ناخالص از کسر بهای تمام‌شده فروش از درآمد به دست می‌آید و نشان می‌دهد پس از هزینه اصلی کالا یا خدمت چه مقدار باقی مانده است.

EBITDA عملکرد را پیش از هزینه مالی، مالیات و استهلاک دارایی‌های مشهود و نامشهود نشان می‌دهد.

EBIT اثر استهلاک را نیز در نظر می‌گیرد، اما هنوز هزینه مالی و مالیات از آن کسر نشده است.

با کسر هزینه مالی به سود قبل از مالیات می‌رسیم و پس از در نظر گرفتن مالیات، سود خالص یا EAT حاصل می‌شود.

در یک ساختار ساده می‌توان ارتباط این شاخص‌ها را از پایین صورت سود و زیان نیز مشاهده کرد:

EBIT = سود خالص + هزینه مالی + مالیات

و:

EBITDA = سود خالص + هزینه مالی + مالیات + استهلاک‌های مشهود و نامشهود

تفاوت میان این ارقام به تحلیلگر کمک می‌کند منشأ تغییر عملکرد شرکت را بهتر تشخیص دهد. اگر EBITDA مناسب باشد اما EBIT کاهش پیدا کند، استهلاک می‌تواند یکی از عوامل مهم باشد. اگر EBIT مناسب باشد اما سود قبل از مالیات کاهش یابد، هزینه مالی باید بررسی شود. اگر فروش افزایش یافته ولی سود ناخالص رشد نکرده باشد، تغییر بهای تمام‌شده اهمیت پیدا می‌کند.

بنابراین برای تحلیل صورت سود و زیان نباید فقط به بزرگ‌ترین یا آخرین عدد توجه کرد. سؤال دقیق‌تر این است:

در هر مرحله از فروش تا سود خالص، چه مقدار از درآمد باقی مانده و کدام هزینه باعث ایجاد فاصله میان انواع مختلف سود شده است؟

پاسخ به این سؤال امکان می‌دهد عملکرد شرکت به‌جای یک عدد نهایی، به‌صورت یک مسیر مالی قابل تحلیل بررسی شود.